مقدمه
آیا تا به حال به سرزمینی رسیدهاید که در فاصلهای کمتر از ده کیلومتر، از دل یک دره سرسبز با چنارهای ۶۰۰ ساله به دل کویری خشک قدم بگذارید؟ آیا میدانستید در گوشهای از خراسان جنوبی، شهرستانی وجود دارد که قدمت سکونت در آن به دوران اشکانیان میرسد، اما بیشتر مردم حتی نامش را نشنیدهاند؟
شهرستان زیرکوه، در شمال شرقی استان خراسان جنوبی، یکی از پنهانترین و شگفتانگیزترین مناطق ایران است. این شهرستان که در سال ۱۳۹۱ به استقلال رسید، نه تنها از موقعیت مرزی استراتژیک برخوردار است، بلکه گنجینهای از طبیعت چهار فصل، آثار تاریخی ثبتشده و فرهنگ بومی اصیل را در خود نهفته دارد.
در این مقاله، با تکیه بر دادههای جغرافیایی، تاریخی و اقتصادی، شما را با ابعاد مختلف شهرستان زیرکوه آشنا میکنیم؛ از موقعیت جغرافیایی و اقلیم متنوع آن گرفته تا جاذبههای گردشگری، میراث تاریخی، اقتصاد محلی و خدمات شهری. اگر میخواهید بدانید چرا زیرکوه را «دیار چهار فصل» مینامند و این شهرستان مرزی چه ظرفیتهای پنهانی دارد، تا پایان همراه ما باشید.
اطلاعات پایه و پیشینه تاریخی شهرستان زیرکوه
مرکز شهرستان زیرکوه و تقسیمات تابعه
شهرستان زیرکوه در شمال شرقی استان خراسان جنوبی جای گرفته و با وسعتی بین ۶۴۲۷ تا ۸۲۲۵ کیلومتر مربع، یکی از شهرستانهای مرزی و استراتژیک این استان به شمار میرود. این منطقه از شمال با شهرستان خواف در خراسان رضوی، از جنوب با بخش قهستان شهرستان درمیان، از غرب با شهرستان قائنات و از شرق با کشور افغانستان هممرز است. طول این مرز مشترک حدود ۱۱۶ کیلومتر است که همگی از اراضی دشتی تشکیل شدهاند.
بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت شهرستان زیرکوه حدود ۴۰ هزار و ۱۵۵ نفر برآورد شده که حدود ۸۲ درصد آنها روستانشین یا عشایر و تنها ۱۸ درصد ساکن مناطق شهری هستند. از نظر ترکیب مذهبی، حدود ۸۰ درصد جمعیت شیعه و ۲۰ درصد اهل سنت (حنفی) هستند. زبان اهالی فارسی با گویش خراسانی است و اقلیم منطقه نیز دوگانه است؛ نیمه غربی آن معتدل و نیمهخشک و نیمه شرقی گرم و خشک است.
مرکز شهرستان زیرکوه، شهر حاجیآباد است که در فاصله ۸۵ کیلومتری شرق قاین و ۱۸۵ کیلومتری بیرجند قرار دارد. این شهرستان از نظر تقسیمات کشوری به سه بخش و شش دهستان تقسیم میشود:
بخش مرکزی به مرکزیت حاجیآباد: شامل دهستانهای زیرکوه و پترگان
بخش زهان به مرکزیت شهر زهان: شامل دهستانهای زهان و افین
بخش شاسکوه به مرکزیت شهر آبیز: شامل دهستانهای شاسکوه و بهناباد
سه شهر اصلی این شهرستان یعنی حاجیآباد، زهان و آبیز به ترتیب در سالهای ۱۳۷۸، ۱۳۸۳ و ۱۳۹۶ به عنوان شهر شناخته شدند. این شهرستان در مجموع ۱۰۱ روستای بالای ۲۰ خانوار دارد و زیرساختهای ارتباطی آن شامل ۹۹۰ کیلومتر راه (۸۲۵ کیلومتر آسفالت، ۲۴۵ کیلومتر شوسه و ۱۸۰ کیلومتر خاکی) است.
پیشینه سکونت، تمدن و شکلگیری شهرستان زیرکوه
ریشههای سکونت انسانی در این منطقه به دوران پیش از تاریخ بازمیگردد، اما رونق واقعی آن از زمان قدرتگیری پارتیان و اشکانیان آغاز شد. در دورههای ساسانی و پس از اسلام تا اواخر صفویه، این ناحیه بخشی از ولایت تاریخی قهستان بود و به دلیل قرارگیری در مسیر جاده مواصلاتی ایران به هند و چین، از اهمیت تجاری و سیاسی ویژهای برخوردار بود.
بررسیهای باستانشناسی اخیر در دهستان پترگان به شناسایی ۶۳ اثر تاریخی جدید منجر شده که قدمت آنها از دوره اشکانی تا قاجار را دربرمیگیرد. این آثار شامل سازههای دفاعی، آسیابها، قلعهها، کورههای ذوب و بقاع متبرکه هستند. در مجموع تاکنون حدود ۲۵ اثر تاریخی این شهرستان در فهرست آثار ملی ثبت و بیش از ۲۲۰ اثر دیگر شناسایی شدهاند.
در تاریخ معاصر، این منطقه ابتدا بخشی از شهرستان بیرجند و سپس قائنات بود تا اینکه در اردیبهشت ۱۳۹۱ با انتزاع از قائنات، به شهرستانی مستقل تبدیل شد.
تاریخچه نام شهرستان زیرکوه و تغییرات آن در گذر زمان
نام «زیرکوه» برگرفته از موقعیت جغرافیایی این منطقه است. رشتهکوههای شاسکوه و آهنگران با طولی حدود ۳۰ کیلومتر، مانند کمربندی این ناحیه را از بخش مرکزی قائنات جدا کردهاند و بیشتر روستاها در حاشیه کوهپایههای این رشتهکوه یا دشت مجاور آن شکل گرفتهاند. به همین دلیل، نام «زیرکوه» (یعنی سرزمین زیر کوه) برای این منطقه ماندگار شده است.
در سالهای اخیر، موضوع تغییر نام شهرستان در شورای فرهنگ عمومی مطرح شده تا نامی برگزیده شود که هویت و فرهنگ منطقه را بهتر بازتاب دهد. طرحهای توجیهی برای این تغییر به استانداری ارسال شده، اما تاکنون این شهرستان همچنان با نام تاریخی خود شناخته میشود. از نظر سیر تقسیمات کشوری، این منطقه از سطح یک دهستان در بخش قاین شهرستان بیرجند، ابتدا به بخش و در نهایت در سال ۱۳۹۱ به سطح شهرستان مستقل ارتقا یافته است.
موقعیت جغرافیایی و مشخصات کلی شهرستان زیرکوه
موقعیت جغرافیایی و مجاورتها
شهرستان زیرکوه دارای موقعیت راهبردی ویژهای در شمال شرقی خراسان جنوبی است. از نظر مختصات ریاضی، مرکز شهرستان در ۵۹ درجه و ۵۸ دقیقه طول شرقی و ۳۳ درجه و ۳۷ دقیقه عرض شمالی قرار دارد. همسایگان این شهرستان عبارتند از:
شمال: بخشهای قاسمآباد و سنگان در شهرستان خواف (خراسان رضوی)
جنوب: شهرستان درمیان (بخش قهستان)
غرب: شهرستان قائنات
شرق: کشور افغانستان با مرز مشترکی به طول ۱۱۶ تا ۱۵۰ کیلومتر
مساحت و جمعیت شهرستان زیرکوه
در اسناد رسمی مختلف، مساحت شهرستان زیرکوه بین ۶۴۲۷ تا ۹۱۸۵ کیلومترمربع برآورد شده است. جمعیت این شهرستان پس از ارتقا به شهرستان، حدود ۴۱ هزار و ۳۷۷ نفر اعلام شده است. ساختار جمعیتی آن مشخصاً جوان است، به طوری که جوانان ۱۶ تا ۳۰ سال بیش از ۳۰ درصد کل جمعیت را تشکیل میدهند.
حدود ۸۵ درصد جمعیت روستانشین هستند و عمدتاً به دامداری و کشاورزی مشغولند. از نظر مذهبی، ۸۰ درصد شیعه و ۲۰ درصد اهل تسنن هستند. وجود ۱۰۱ روستای بالای ۲۰ خانوار نشان میدهد که این شهرستان ماهیتی عمیقاً روستایی دارد و توسعه خدمات به مناطق پراکنده روستایی یکی از چالشهای اصلی مدیریت آن است.
طبیعت، گردشگری و جذابیتهای محیطی شهرستان زیرکوه
طبیعت و تفرجگاهها
دره و روستای تجنود یکی از برجستهترین جاذبههای طبیعی این منطقه است که به «بهشت پنهان» زیرکوه شهرت دارد. این دره سرسبز در میان بیابان، رودخانهای جاری، باغهای انار و زرشک و هفت چنار کهنسال ۵۰۰ تا ۶۰۰ ساله را در خود جای داده که در فهرست آثار طبیعی-ملی کشور ثبت شدهاند. بهترین زمان بازدید بهار و پاییز است.
در فاصله کمی از این دره، کویر همتآباد قرار دارد که از نظر تنوع گیاهی و جانوری یکی از غنیترین اکوسیستمهای بیابانی ایران به شمار میرود. این کویر زیستگاه گونههای نادری چون گربه شنی، هوبره، زاغ بور و عقاب طلایی است. تضاد دیدنی این دو اقلیم در کنار هم، از منحصربهفردترین تجربههای گردشگری این شهرستان محسوب میشود.
دیگر جاذبههای طبیعی برجسته عبارتند از:
دشت لاله و ریواس: در فصل بهار، مناطق اردکول (سرزمین لالههای سرخ)، دشت آهنگران و تپههای کفرتگ با رویش انبوه لالههای وحشی و گیاه دارویی ریواس، مناظری چشمنواز خلق میکنند
دق پترگان: نمکزاری وسیع با قدمتی ۵۰ میلیون ساله که در آن ردپای حیوانات عظیمالجثه پیش از تاریخ کشف شده است
بیشه محمدآباد: تفرجگاهی دامنهکوهی با چشمهای پرآب و درخت چنار عظیم موسوم به «پای چنار»
روستای استند: دارای دره ارغوان، غار پهلوان و درخت سرو ۲۵۰۰ ساله پیکستان که آن را به یکی از قطبهای گردشگری منطقه تبدیل کرده است
میراث تاریخی و آثار کهن شهرستان زیرکوه
شهر باستانی یزدان (یزودیه): شهری تاریخی در دق پترگان که در قرون سوم تا پنجم هجری رونق داشته و اکنون در عمق دو متری خاک مدفون است
قلعهها و دژها: قلعه اسماعیلی حسنبای (از دوره سلجوقی تا صفوی)، قلعه افین و قلعه کوه استند از سازههای دفاعی مهم این منطقهاند
بند تاریخی تجنود: سدی از اواخر دوره قاجار که به دستور ابراهیمخان شوکتالملک با سنگ و ملات ساروج بر روی رودخانه تجنود احداث شده است
کاروانسرای شاهعباسی زردان: رباطی آجری و سنگی در مسیر جاده ابریشم که محل استراحت کاروانیان بوده است
تپههای باستانی: محوطههایی نظیر تپه کوره محمدآباد و تپه دراج سفلی با آثار اشکانی
مکانهای مذهبی و آیینهای محلی
بقاع متبرکه زیرکوه نقش مهمی در جذب زائران و گردشگران مذهبی دارند. شاخصترین این اماکن، آستان مقدس امامزاده داود (ع) در روستای کلاته مزار است که نسبش با هفت واسطه به حضرت ابوالفضل العباس (ع) میرسد. این بقعه که بر فراز کوه فوداب با چشماندازی زیبا از مزارع زرشک قرار دارد، سالانه پذیرای بیش از ۳۰ هزار زائر است.
دیگر اماکن مذهبی مهم این شهرستان عبارتند از:
امامزاده سعدالله (شاهرخت): منسوب به یکی از فرزندان امام موسی کاظم (ع)
مزار چهار گنبد افین: آرامگاه عمر بن داود از احفاد حضرت عباس (ع) با بنایی از دوره تیموری
امامزاده عبدالقادر شوشک: زیارتگاهی ییلاقی در دل کوههای مرتفع که در فصل گرما تفرجگاه مردم منطقه نیز هست
شرایط اقلیمی و آبوهوای شهرستان زیرکوه
ویژگیهای اقلیمی شهرستان زیرکوه
از نظر اقلیمی، شهرستان زیرکوه در طبقه نیمهگرمسیر قرار میگیرد. ترکیب دشت و کوهستان در کنار موقعیت مرزی، شرایط آبوهوایی پیچیدهای به این منطقه داده است. رشتهکوههای شاسکوه و آهنگران به طول تقریبی ۳۰ کیلومتر مانند سدی طبیعی بخشهای مرکزی را از دشتهای شرقی جدا میکنند و تفاوت اقلیمی قابل توجهی بین دو بخش ایجاد کردهاند.
مرکز شهرستان (حاجیآباد) در ارتفاع ۹۸۰ تا ۱۰۳۸ متری از سطح دریا قرار دارد، هرچند ارتفاع برخی نقاط منطقه به ۱۳۳۰ متر نیز میرسد. این شهرستان با چالشهای اقلیمی جدی روبروست؛ خشکسالیهای پیدرپی، تبخیر شدید و بادهای گرد و خاکآلود از معضلاتی هستند که گاهی دید افقی و کیفیت هوا را به شدت کاهش میدهند.
تغییرات دمای فصلی و روزانه
دامنه دمایی در زیرکوه بسیار گسترده است. حداکثر دمای ثبتشده در فصول گرم به ۳۸ تا ۴۲ درجه سانتیگراد میرسد، در حالی که در زمستان دما تا منهای ۱۰ درجه نیز پایین میآید. این نوسان دمایی چشمگیر حتی در طول شبانهروز هم احساس میشود؛ ممکن است شب هوا به ۱۵ درجه خنک شود و فردای آن روز در ظهر دما به ۳۲ درجه برسد.
در اواسط بهار (اردیبهشت ماه)، دمای روزانه معمولاً بین ۱۷ تا ۳۱ درجه در نوسان است، اما در روزهای گرمتر میتواند به ۳۷ درجه هم برسد. نکته مهم دیگر، شاخص بالای اشعه ماوراء بنفش (UV) است که در بسیاری از روزهای سال در سطح «بسیار بالا» یا «شدید» (اعداد ۱۰ تا ۱۲) قرار میگیرد و نشاندهنده تابش خطرناک خورشید در ساعات میانی روز است.
میزان بارش و الگوهای بارندگی
متوسط بارندگی سالانه در زیرکوه حدود ۱۵۰ میلیمتر است. بارشها عمدتاً خفیف و در قالب تودههای ناپایدار جوی رخ میدهند. دادههای ایستگاه هواشناسی حاجیآباد نشان میدهد که در برخی سالهای آبی اخیر، بارندگی از میانگین بلندمدت فراتر رفته؛ برای نمونه ثبت ۷۳ میلیمتر در برابر میانگین ۶۸.۱ میلیمتری بلندمدت.
الگوی بارشها اغلب رگباری است که میتواند به رواناب، آبگرفتگی معابر و سیلابی شدن مسیلها منجر شود. رودهای شوشک، رباط، گزخت و تجنود از ارتفاعات سرچشمه میگیرند و به سمت دق پترگان (گودترین نقطه استان با ارتفاع ۵۹۰ متر) سرازیر میشوند. با این حال، علیرغم این بارشها، منطقه همچنان با بحران کمآبی و عوارض خشکسالی مستمر دستوپنجه نرم میکند.
ویژگیهای اقتصادی و زیرساختی شهرستان زیرکوه
اقتصاد زیرکوه عمیقاً به منابع طبیعی و فعالیتهای سنتی وابسته است؛ بیش از ۷۰ درصد معیشت مردم این منطقه از کشاورزی، باغداری و دامپروری تأمین میشود. با وجود موقعیت استراتژیک در مسیر جاده قاین به مرز افغانستان و تقاطع راههای ارتباطی شمال و جنوب شرق کشور، نرخ بیکاری واقعی بالای ۲۰ درصد است و در برخی روستاها بیکاری فصلی به ۶۰ درصد میرسد.
بخش کشاورزی و محصولات باغی
کشاورزی در زیرکوه آمیزهای از محصولات زراعی و باغی است که عمدتاً به شیوههای سنتی و با بهرهوری پایین انجام میشود. زرشک مهمترین محصول باغی این شهرستان است و در بخش زراعی، گندم و جو بیشترین سطح زیر کشت را دارند.
تأمین آب کشاورزی از سه منبع اصلی صورت میگیرد: ۴۹۴ رشته قنات، ۲۸۱ حلقه چاه عمیق و نیمهعمیق و ۱۵۰ چشمهسار. سدهای حاجیآباد، داشگران و رحیمآباد نیز برای مهار آبهای سطحی احداث شدهاند. این بخش همواره در معرض تهدیدات طبیعی است؛ سرمازدگی و تگرگ در سالهای مختلف خسارات سنگینی وارد کردهاند، از جمله خسارت ۱۷ میلیاردریالی به باغات بادام و زردآلو و نابودی ۸۰ درصد مزارع کلزا.
بخش دامداری و دامپروری
دامداری یکی از پایههای اصلی اقتصاد زیرکوه است و ۶۰ درصد جمعیت دامی شهرستان در اختیار عشایر است. آمارها نشان میدهد این شهرستان بیش از ۲۱۶ هزار رأس گوسفند و بز، بیش از ۳۷۰۰ رأس گاو و گوساله و ۷۷۷ شتر دارد.
این بخش در سالهای اخیر زیر فشار سنگینی قرار دارد. خشکسالیهای پیاپی، کمبود علوفه و گرانی شدید نهادههای دامی باعث شده هزینههای تولید از قیمت فروش پیشی بگیرد. بسیاری از دامداران یا در آستانه ورشکستگی قرار دارند یا مجبور به فروش دامهای مولد خود شدهاند.
صنایع و واحدهای تولیدی
زیرکوه از کمبود جدی واحدهای صنعتی تبدیلی رنج میبرد و اکثر تولیدات خام کشاورزی و دامی بدون فرآوری از منطقه خارج میشوند. صنایع سنتی مانند قالیبافی، گلیمبافی و نساجی به دلیل گرانی مواد اولیه در حال افول هستند.
اما یک ظرفیت نوین در حال رشد است: تراش سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی، بهویژه سنگ شجر. در حال حاضر ۵۸ صنعتگر دارای پروانه در این حوزه فعالند و زیرکوه در مسیر تبدیل شدن به قطب تولید گوهرسنگ شجر در کشور قرار دارد. سایر واحدهای تولیدی کوچک شامل کارگاههای موکت، فرآوردههای لبنی و موزاییکسازی هستند.
محصولات شاخص و ظرفیت صادرات
زرشک، زعفران و سنگ عقیق شجر سه محصول استراتژیک زیرکوه با بالاترین قابلیت صادراتی هستند. زیرکوه یکی از مراکز اصلی تولید زرشک بیدانه در جهان به شمار میرود و سالانه هزاران تن زرشک خشک در این شهرستان تولید میشود. محصولات فرآوریشده زرشک نظیر شربت، آبزرشک و کنسانتره، پتانسیل صادرات به بازارهای اروپایی را دارند.
فاصله ۸۵ کیلومتری تا مرز افغانستان فرصت استثنایی برای صادرات محصولات کشاورزی و صنایع کوچک فراهم کرده است. فعالسازی بازارچههای مرزی و ایجاد واحدهای بستهبندی نوین میتواند سود محصولات را که اکنون عمدتاً نصیب واسطهها میشود، به اقتصاد خود منطقه بازگرداند.
خدمات عمومی و کیفیت زندگی شهری در شهرستان زیرکوه
رستورانها، بازارها و فضاهای خرید
شهرستان زیرکوه از فضاهای تجاری متنوعی برخوردار است که نیازهای روزمره ساکنان و مسافران را پوشش میدهند. بازارهای هفتگی نقش پررنگی در اقتصاد محلی دارند؛ یکشنبهبازار حاجیآباد و اسدیه، و چهارشنبهبازار اسفدن از پررونقترین این بازارها هستند. بازارچه مرزی میل ۷۳ در منطقه گزیک نیز به عنوان یک مرکز تجاری استراتژیک در نزدیکی مرز فعالیت میکند.
در سطح شهرها، فروشگاههای تخصصی لوازم کامپیوتری، پوشاک، و مراکز فروش محصولات بومی مانند زرشک و زعفران وجود دارند. پاساژ وحدت در اسدیه و فروشگاههای زنجیرهای شهروند در آبیز نیز به خدماترسانی شهری میپردازند.
در بخش رستورانها و غذا، گزینههایی از رستورانهای سنتی تا فستفود در سطح شهرستان یافت میشود. رستوران پدیده شرق و آشپزخانه خادمالرضا در حاجیآباد از مراکز شناختهشده تهیه غذای ایرانی هستند. رستوران صداقت در اسفدن و رستوران نوروزی در جاده زهان نیز در مسیرهای اصلی شهرستان به مسافران خدمات میدهند.
مراکز درمانی و بیمارستانها
مهمترین مرکز درمانی شهرستان، بیمارستان ۳۲ تختخوابی کوثر در حاجیآباد است که ابتدا توسط تأمین اجتماعی راهاندازی شد و اکنون زیر نظر دانشگاه علوم پزشکی فعالیت میکند. این بیمارستان دارای بخشهای دیالیز، داخلی، اطفال و اورژانس است. برنامهریزی برای احداث بیمارستان جدید نیز در دستور کار است و فاز اول آن در مرحله کلنگزنی قرار دارد.
در کنار این بیمارستان، درمانگاه هلال احمر زیرکوه نقش مکملی مهمی ایفا میکند. این درمانگاه مجهز به بخشهای داخلی، کودکان، زنان و مامایی، دندانپزشکی، تزریقات و مرکز معاینات حجاج است. راهاندازی این مرکز با توجه به موقعیت حادثهخیز منطقه (قرارگیری بر روی گسل زلزله) از اهمیت دوچندانی برخوردار است.
مراکز آموزشی: دانشگاهها، مؤسسات فنی و علمی
آموزش عالی در زیرکوه با دو واحد دانشگاهی فعال است. دانشگاه پیام نور واحد حاجیآباد با بیش از ۵۰۰ دانشجو به عنوان مرکز اصلی علمی شهرستان شناخته میشود. مسئولان بر ادامه فعالیت و پذیرش دانشجو در این واحد تأکید دارند. دانشگاه پیام نور واحد زهان نیز به دانشجویان بومی منطقه خدمات آموزشی ارائه میدهد.
در مقاطع پیش از دانشگاه، مراکز شبانهروزی مانند دبیرستان شهید محمدی در آبیز به دانشآموزان مناطق دورافتاده امکان تحصیل و اقامت میدهند و نقش مهمی در کاهش مهاجرت تحصیلی ایفا میکنند.
خدمات تفریحی، ورزشی، فرهنگی و اجتماعی
فضاهای سبز و بوستانهای متعددی در این شهرستان وجود دارد. بوستان شهدای گمنام، پارک فندختیها، بوستان یاسین و بوستان مهدیه در حاجیآباد، و بوستان نرگس در شاهرخت از مهمترین فضاهای تفریحی عمومی هستند. در حوزه ورزش، مجموعه ورزشی و باشگاه امام علی (ع) در آبیز از مراکز اصلی فعالیتهای بدنی است که میزبان رشتههایی مانند ووشو نیز هست.
فعالیتهای فرهنگی از طریق کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در آبیز و بیش از ۴۰ کانون فرهنگی هنری مساجد در سطح شهرستان پیگیری میشود. این کانونها در طول سال کلاسهای قرآنی، هنری و آموزشی برگزار میکنند. از منظر گردشگری نیز جاذبههایی چون بند تاریخی تجنود، دشت لاله آهنگران، مسجد جامع افین و روستای گردشگری اردکول سالانه دهها هزار گردشگر را به این منطقه جذب میکنند.
نتیجه گیری
شهرستان زیرکوه، با همه سادگی ظاهریاش، سرزمینی است که هر لایه آن داستانی برای گفتن دارد. از ردپای تمدنهای اشکانی در دق پترگان تا چنارهای ۶۰۰ ساله دره تجنود، از زرشکهای بیدانهای که به بازارهای جهانی راه مییابند تا سنگهای شجری که هنرمندان بومی آنها را به جواهراتی بینظیر تبدیل میکنند.
این شهرستان مرزی با مساحتی بیش از ۶۴۰۰ کیلومتر مربع و جمعیتی عمدتاً روستانشین، هم با چالشهای جدی روبروست، از بیکاری و خشکسالی گرفته تا کمبود صنایع تبدیلی، و هم از ظرفیتهای استثنایی برخوردار است که تاکنون بهدرستی معرفی نشدهاند. موقعیت مرزی، تنوع اقلیمی کمنظیر، گردشگری طبیعی و تاریخی و محصولات بومی با قابلیت صادرات، همه و همه نشانههای یک پتانسیل پنهان و دستنخورده هستند.
اگر به دنبال مقصدی کمتر شناختهشده، اما سرشار از اصالت و تنوع هستید، زیرکوه میتواند سفری متفاوت و ماندگار برایتان رقم بزند. نظر و تجربه خود را با ما در میان بگذارید؛ آیا پیش از این نامی از این شهرستان شنیده بودید؟
سوالات متداول
شهرستان زیرکوه کجاست و مرکز آن کدام شهر است؟شهرستان زیرکوه در شمال شرقی استان خراسان جنوبی واقع شده و مرکز آن شهر حاجیآباد است که ۸۵ کیلومتر تا قاین و ۱۸۵ کیلومتر تا بیرجند فاصله دارد. این شهرستان از شرق با کشور افغانستان مرز مشترک دارد.
زیرکوه در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۱ با مصوبه هیئت وزیران از شهرستان قائنات منتزع شد و فعالیت رسمی خود را در شهریور همان سال آغاز کرد. پیش از آن، این منطقه ابتدا بخشی از شهرستان بیرجند و سپس قائنات بود.
برجستهترین جاذبههای طبیعی زیرکوه شامل دره تجنود با چنارهای ۶۰۰ ساله، کویر همتآباد با گونههای نادر جانوری، دشت لاله آهنگران و درخت سرو ۲۵۰۰ ساله پیکستان در روستای استند میشود. از نظر تاریخی نیز قلعههای اسماعیلی، مسجد جامع افین از دوره تیموری و شهر باستانی یزدان از مهمترین آثار این منطقهاند.
زرشک بیدانه مهمترین محصول باغی این شهرستان است و زیرکوه یکی از مراکز اصلی تولید آن در جهان به شمار میرود. زعفران، گندم، جو و سنگ عقیق شجر نیز از دیگر محصولات شاخص با قابلیت صادراتی بالا هستند.
اقلیم زیرکوه نیمهگرمسیری است با متوسط بارندگی ۱۵۰ میلیمتر در سال. دما از منهای ۱۰ درجه در زمستان تا ۴۲ درجه در تابستان متغیر است. بهار و پاییز بهترین فصلها برای بازدید از جاذبههای طبیعی، بهویژه دره تجنود و دشت لالههای وحشی، هستند.
نام زیرکوه از موقعیت جغرافیایی منطقه گرفته شده است. رشتهکوههای شاسکوه و آهنگران، ناحیه مرکزی را از دشتهای شرقی جدا کردهاند و بیشتر روستاها در حاشیه کوهپایههای این رشتهکوه شکل گرفتهاند؛ به همین دلیل نام «زیرکوه» یعنی سرزمین زیر کوه برای این منطقه ماندگار شده است.
بر اساس سرشماری ۱۳۹۵، جمعیت این شهرستان حدود ۴۰ هزار و ۱۵۵ نفر است. حدود ۸۵ درصد جمعیت روستانشین هستند و ساختار جمعیتی جوانی دارند؛ بیش از ۳۰ درصد آنها در بازه سنی ۱۶ تا ۳۰ سال قرار میگیرند.