در سده‌های گذشته، بنادر خلیج فارس تنها محل رفت‌وآمد بازرگانان و کشتی‌ها نبودند. این بنادر در مواجهه با بیماری‌های واگیردار نیز نقشی مهم داشتند.
بر اساس مرور تاریخی منتشرشده در سال ۱۳۹۵، در جریان همه‌گیری سال‌های ۱۱۵۰ تا ۱۱۵۲ خورشیدی، طاعون در مناطقی از بین‌النهرین و خلیج فارس گسترش یافت و بوشهر نیز در میان مناطق درگیر قرار گرفت.
این بحران یکی از رویدادهایی است که پژوهشگران تاریخ طاعون آن را با اقدامات اولیه قرنطینه در خلیج فارس مرتبط دانسته‌اند.
طاعون از چه مسیری به بوشهر رسید؟
در منابع گردآوری‌شده آمده است که بیماری در بغداد و سپس بصره گزارش شد و در ادامه بخش‌هایی از خلیج فارس را نیز درگیر کرد.
بااین‌حال، تعیین مسیر دقیق انتقال نیازمند مدارکی است که در گزارش‌های موجود به اندازه کافی ارائه نشده‌اند.
از نظر علمی، طاعون در چرخه طبیعی میان جوندگان و کک‌های آلوده گردش می‌کند و تماس انسان با ناقلان یا بافت‌های آلوده می‌تواند موجب ابتلا شود.
همچنین در نوع ریوی، انتقال از طریق ذرات تنفسی آلوده امکان‌پذیر است.
در نتیجه، جابه‌جایی انسان‌ها و ناقلان آلوده در مسیرهای تجاری می‌تواند یکی از راه‌های احتمالی گسترش بیماری باشد؛ اما نمی‌توان ورود یک کشتی مشخص را بدون سند تاریخی عامل شیوع بوشهر معرفی کرد.
قرنطینه در دوره قاجار
در سال‌های ۱۲۵۲ تا ۱۲۵۳ خورشیدی، نگرانی از شیوع طاعون در بخش‌هایی از قلمرو عثمانی، مسئولان بهداشتی ایران را به اتخاذ تدابیر پیشگیرانه واداشت.
طبق مدخل «بهداشت در ایران دوره قاجار» در دانشنامه ایرانیکا، در فروردین ۱۲۵۳ خورشیدی، شورای بهداشتی ایران تصمیم‌هایی درباره قرنطینه مسافران و کالاهای ورودی از مناطق آلوده اتخاذ کرد.
در همین چارچوب، مسئولان بهداشتی برای بوشهر و کرمانشاه تعیین شدند.
این تصمیم نشان می‌دهد که کنترل بیماری به‌تدریج از یک اقدام محلی به موضوعی سازمان‌یافته در ساختار اداری تبدیل می‌شد.
چرا قرنطینه مسئله‌ای اقتصادی و سیاسی هم بود؟
اعمال محدودیت بر ورود کالاها و مسافران می‌توانست بر فعالیت تجاری بنادر اثر بگذارد.
دانشنامه ایرانیکا نشان می‌دهد که در اواخر دوره قاجار، اداره قرنطینه خلیج فارس با منافع بازرگانی و ملاحظات سیاسی قدرت‌های خارجی نیز ارتباط داشت.
این اختلافات تنها به طاعون محدود نبودند و بحران‌هایی مانند وبا نیز در تصمیم‌گیری‌های بهداشتی نقش داشتند.
بنابراین تاریخ قرنطینه بوشهر را باید در پیوند میان سلامت عمومی، تجارت دریایی و اداره سیاسی بنادر بررسی کرد.
منابع:
Hashemi-Shahraki et al. (2016). Plague in Iran: its history and current status.
https://doi.org/10.4178/epih.e2016033Afkhami, A. A. (2003). Health in Persia III: Qajar Period. Encyclopaedia Iranica.
https://www.iranicaonline.org/articles/health-in-persia-iii/World Health Organization. (2026). Plague.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague