مقدمه
چک به عنوان پرکاربردترین سند تجاری در نظام اقتصادی ایران، واجد اوصاف خاصی است که آن را از سایر اسناد مدنی متمایز می‌کند. یکی از پرسش‌های بنیادین در حوزه حقوق تجارت، سرنوشت تعهدات ناشی از چک در صورت فوت صادرکننده است. آیا فوت مدیون، تعهد ناشی از سند را زائل می‌کند یا مسیر مطالبه را از جنبه کیفری به حقوقی تغییر می‌دهد؟ این مقاله به بررسی دقیق آثار فوت بر وضعیت حساب، دیون و مسئولیت ورثه می‌پردازد.
وضعیت فنی حساب بانکی و حاکمیت قانون صدور چک
به محض فوت صاحب حساب و اطلاع بانک، حساب وی مسدود می‌گردد. مطابق با اصلاحات سال ۱۳۹۷ قانون صدور چک، بانک مکلف است در صورت عدم وجود موجودی یا مسدودی حساب به دلیل فوت، گواهی عدم پرداخت با کد رهگیری صادر نماید. طبق ماده ۳ و ۴ قانون صدور چک، صادرکننده باید در تاریخ مندرج در چک، وجه نقد در بانک داشته باشد. فوت صادرکننده مانع از صدور گواهی عدم پرداخت نیست و دارنده می‌تواند با دریافت این گواهی، دین را در مراجع قضایی تثبیت کند.
حال شدن دیون و تاریخ سررسید
یکی از مهم‌ترین قواعد حقوقی در این خصوص، ماده ۲۳۱ قانون امور حسبی است. بر اساس این قاعده، با فوت شخص، تمامی دیون مؤجل (مدت‌دار) او «حال» می‌شود. بنابراین، حتی اگر تاریخ مندرج بر روی چک برای ماه‌های آینده باشد، با فوت صادرکننده، دارنده حق دارد بلافاصله برای وصول آن اقدام نماید. تاریخ فوت، تاریخ استحقاق دارنده برای مطالبه از ترکه تلقی می‌گردد.
زوال مسئولیت کیفری و بقای مسئولیت مدنی
در حقوق جزا، اصل بر «شخصی بودن مجازات‌ها» است. به موجب ماده ۱۱ قانون صدور چک و قوانین آیین دادرسی کیفری، با فوت متهم، تعقیب کیفری متوقف و قرار موقوفی تعقیب صادر می‌شود. لذا، امکان حبس یا جلب وراث وجود ندارد. با این حال، تعهد مالی (دین) همچنان بر ذمه ترکه باقی است و دارنده باید از طریق تقدیم دادخواست حقوقی به طرفیت وراث، وجه چک را مطالبه کند
محدوده مسئولیت ورثه و ماترک
مطابق با مواد ۸۶۷ و ۸۶۸ قانون مدنی، مالکیت ورثه بر اموال متوفی مستقر نمی‌شود مگر پس از پرداخت دیون و حقوقی که به ترکه تعلق گرفته است. نکته حائز اهمیت این است که وراث «مسئولیت شخصی» در قبال چک ندارند؛ به این معنا که اگر متوفی مالی به جا نگذاشته باشد، وراث مجبور به پرداخت از جیب خود نیستند. مسئولیت آن‌ها تنها تا سقف «ماترک» (اموال به جا مانده) است.
نتیجه‌گیری و پیشنهاد راهبردی
در صورت فوت صادرکننده، دارنده چک باید سریعاً نسبت به تامین خواسته و توقیف ماترک (اعم از موجودی سایر حساب‌ها، پلاک ثبتی یا خودرو) اقدام نماید تا از تقسیم یا حیف و میل اموال توسط وراث پیش از تسویه بدهی جلوگیری شود. اثبات دین در این مرحله، منوط به ارائه گواهی عدم پرداخت و دادخواست حقوقی علیه وراث در محدوده ترکه است.