آیا عامل بیماری طاعون پس از دهه‌ها نبود موارد انسانی گزارش‌شده، هنوز می‌تواند در طبیعت ایران وجود داشته باشد؟
برای پاسخ به این پرسش، پژوهشگران مؤسسه پاستور ایران و همکارانشان مطالعه گسترده‌ای در کانون‌های تاریخی طاعون در استان همدان انجام دادند.
نتایج این پژوهش در آبان ۱۴۰۲ خورشیدی در نشریه معتبر PLOS Neglected Tropical Diseases منتشر شد.
بررسی هزاران نمونه جانوری
در این مطالعه، نمونه‌های جمع‌آوری‌شده از سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۹ خورشیدی بررسی شدند.
پژوهشگران در مجموع ۹۲۷ جونده و ۶۰۵۱ کک جمع‌آوری کردند.
همچنین نمونه‌های خونی از ۱۳۸ گوشت‌خوار، شامل سگ‌های گله و چند جانور وحشی، و ۹ خرگوش بررسی شد.
برای شناسایی باکتری طاعون، از روش‌های کشت میکروبی، آزمایش مولکولی PCR و آزمون‌های سرولوژیک استفاده شد.
نتایج آزمایش‌ها چه بود؟
بر اساس گزارش پژوهشگران، هیچ‌یک از نمونه‌های جوندگان و کک‌های بررسی‌شده در آزمایش‌های کشت و PCR از نظر شناسایی مستقیم Yersinia pestis مثبت نبودند.
بااین‌حال، در ۰٫۳۲ درصد از جوندگان، آنتی‌بادی IgG علیه آنتی‌ژن F1 عامل طاعون شناسایی شد.
تمام جوندگان دارای نتیجه سرولوژیک مثبت به گونه Meriones persicus تعلق داشتند.
نمونه‌های سرمی گوشت‌خواران و خرگوش‌های بررسی‌شده نیز از نظر آنتی‌بادی مورد نظر منفی بودند.
آیا این نتایج وجود طاعون فعال را ثابت می‌کنند؟
خیر.
وجود آنتی‌بادی می‌تواند نشانه مواجهه قبلی جانور با عامل بیماری باشد؛ اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که در زمان نمونه‌برداری عفونت فعال وجود داشته است.
همچنین منفی‌بودن آزمایش‌های کشت و PCR در نمونه‌های بررسی‌شده، به معنی اثبات حذف کامل عامل بیماری از تمام مناطق غرب ایران نیست.
این نتایج باید با توجه به محدوده جغرافیایی، زمان نمونه‌برداری و روش‌های آزمایشگاهی تفسیر شوند.
آیا طاعون می‌تواند بدون ابتلای انسان باقی بماند؟
از نظر زیست‌شناختی، بله.
طاعون یک بیماری مشترک انسان و حیوان است و عامل آن می‌تواند در چرخه طبیعی میان جوندگان و کک‌ها گردش کند.
در چنین شرایطی، ممکن است برای سال‌ها مورد انسانی گزارش نشود، اما پایش جانوران همچنان از نظر اپیدمیولوژیک اهمیت داشته باشد.
بااین‌حال، وجود سابقه یک کانون طبیعی به معنی خطر فوری برای مردم نیست.
نتیجه پژوهش همدان، شواهد محدودی از مواجهه برخی جوندگان با عامل طاعون بود؛ نه شناسایی یک همه‌گیری انسانی فعال.
منابع:
Esmaeili et al. (2023). The surveillance of plague among rodents and dogs in Western Iran. PLOS Neglected Tropical Diseases, 17(11), e0011722.
https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0011722Esmaeili et al. (2013). Serologic Survey of Plague in Animals, Western Iran. Emerging Infectious Diseases.
https://doi.org/10.3201/eid1909.121829World Health Organization. (2026). Plague.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague