چه بر سر جمعیت رشت آمد؟ روایت طاعون و کاهش شدید جمعیت یک شهر

آیا ممکن است جمعیت یک شهر در جریان یک بحران بیماری از حدود ۶۰ هزار نفر به ۱۵ تا ۲۰ هزار نفر کاهش پیدا کند؟

چنین ارقامی درباره رشت در جریان شیوع طاعون سال‌های ۱۲۰۹ و ۱۲۱۰ خورشیدی در منابع تاریخی نقل شده است.

پژوهش مروری منتشرشده در نشریه Epidemiology and Health، از مرگ‌ومیر گسترده در رشت و دیگر مناطق شمالی ایران در این دوره سخن می‌گوید.

گزارش‌های تاریخی درباره رشت چه می‌گویند؟

در جدول تاریخی این پژوهش، رقم حدود ۴۰ هزار قربانی برای رشت گزارش شده است.

همچنین در متن مقاله آمده که جمعیت شهر از حدود ۶۰ هزار نفر به ۱۵ تا ۲۰ هزار نفر کاهش یافت.

این ارقام بسیار چشمگیرند، اما کاهش جمعیت یک شهر همیشه معادل مرگ‌ومیر نیست. در شرایط بحرانی، مهاجرت، خروج موقت ساکنان و تفاوت روش‌های برآورد جمعیت می‌توانند در تغییر آمار نقش داشته باشند.

بنابراین از این گزارش نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام افرادی که از شمار جمعیت کاسته شده‌اند، بر اثر بیماری جان باخته‌اند.

چرا نام گیلان در تاریخ طاعون تکرار می‌شود؟

مرور تاریخی سال ۱۳۹۵ نشان می‌دهد که گزارش‌های طاعون در گیلان به یک دوره محدود نبوده‌اند.

برای نمونه، مواردی از شیوع بیماری در سال‌های ۱۱۰۵ تا ۱۱۰۶ خورشیدی و همچنین ۱۲۵۵ تا ۱۲۵۶ خورشیدی در این منطقه ثبت شده است.

بااین‌حال، تکرار گزارش بیماری به معنی اثبات وجود یک کانون طبیعی ثابت در تمام این دوره‌ها نیست و باید اطلاعاتی درباره جانوران میزبان، کک‌های ناقل و شرایط محیطی هر شیوع وجود داشته باشد.

طاعون در دیگر مناطق شمالی ایران

در همان دوره بحران رشت، گزارش‌هایی از مرگ‌ومیر گسترده در مازندران و بارفروش، بابل امروزی، نیز وجود دارد.

اعداد نقل‌شده درباره این مناطق از منابع تاریخی به دست آمده‌اند و از مجموع آمار بحران‌های شدید بهداشتی در بخش‌هایی از شمال ایران را می‌شود نتیجه‌گیری کرد.

منابع:

1. Hashemi-Shahraki et al. (2016). Plague in Iran: its history and current status.
   https://doi.org/10.4178/epih.e2016033