طاعون در تاریخ ایران تنها به دوره قاجار محدود نبود. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهند که این بیماری در دوره صفویه نیز در مناطق مختلف کشور رخ داده است.
بر اساس پژوهش مروری «طاعون در ایران؛ تاریخچه و وضعیت کنونی»، شهرها و مناطقی مانند گیلان، تبریز، قزوین و اردبیل از جمله نقاطی بودند که شیوع طاعون در آن‌ها گزارش شده است.
این اطلاعات نشان می‌دهند که بیماری در دوره‌های تاریخی مختلف، بخشی از مسائل بهداشتی سکونتگاه‌های ایران بوده است.
گزارش طاعون در قم
یکی از ارقام چشمگیر در مرور تاریخی سال ۱۳۹۵ به شهر قم مربوط می‌شود.
در این پژوهش، گزارشی از شیوع طاعون در قم نقل شده که بنا بر منابع تاریخی، پنج سال ادامه داشته و حدود ۱۲ هزار قربانی برجای گذاشته است.
بااین‌حال، این رقم را باید به‌عنوان یک آمار تاریخی با محدودیت‌های مشخص در نظر گرفت.
اطلاعات موجود برای ارزیابی دقیق روش ثبت قربانیان یا محاسبه نرخ مرگ‌ومیر در جمعیت شهر کافی نیست.
چرا شهرهای مختلف گرفتار طاعون می‌شدند؟
ایران عصر صفوی دارای شبکه‌ای از مسیرهای بازرگانی و رفت‌وآمد میان شهرها و مناطق همسایه بود.
از نظر علمی، انتشار طاعون می‌تواند تحت تأثیر جابه‌جایی میزبان‌های جانوری، کک‌های آلوده و تماس انسان با چرخه بیماری قرار گیرد.
اما وجود مسیر بازرگانی میان دو شهر، به‌تنهایی انتقال طاعون از یکی به دیگری را اثبات نمی‌کند.
برای تعیین منشأ هر شیوع تاریخی، باید شواهد مشخصی درباره زمان و مسیر انتقال وجود داشته باشد.
چرا مطالعه طاعون صفوی مهم است؟
گزارش‌های دوره صفویه کمک می‌کنند تاریخ بیماری‌های واگیردار ایران را در بازه‌ای طولانی‌تر بررسی کنیم.
این منابع نشان می‌دهند که مواجهه شهرهای ایران با طاعون، پدیده‌ای منحصر به یک حکومت یا یک دوره نبوده است.
بااین‌حال، میان گزارش تاریخی یک بیماری و تشخیص قطعی آزمایشگاهی آن تفاوت وجود دارد.
به همین دلیل، پژوهش درباره طاعون صفوی باید همراه با بررسی اعتبار منابع و محدودیت‌های دانش پزشکی همان دوره انجام شود.
منابع:
Hashemi-Shahraki et al. (2016). Plague in Iran: its history and current status. Epidemiology and Health.
https://doi.org/10.4178/epih.e2016033World Health Organization. (2026). Plague.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague