در فاصله سال‌های ۱۲۵۴ تا ۱۲۵۵ خورشیدی، شوشتر با بحرانی بهداشتی روبه‌رو شد که بنا بر گزارش‌های تاریخی، طی چند ماه جان حدود ۱۸۰۰ نفر را گرفت.
در پژوهش «طاعون در ایران؛ تاریخچه و وضعیت کنونی»، جمعیت تخمینی شوشتر در زمان شیوع نزدیک به هشت هزار نفر ذکر شده است.
اگر این دو رقم را مبنا قرار دهیم، تعداد مرگ‌های گزارش‌شده برابر با ۲۲٫۵ درصد جمعیت شهر خواهد بود.
آیا واقعاً یک‌پنجم شهر از بین رفت؟
نسبت ۲۲٫۵ درصد از تقسیم تعداد مرگ‌های گزارش‌شده بر جمعیت تخمینی شهر به دست می‌آید.
این نسبت را نباید با نرخ کشندگی طاعون در میان مبتلایان اشتباه گرفت.
برای محاسبه نرخ کشندگی به تعداد کل افراد مبتلا نیاز داریم، درحالی‌که اطلاعات موجود درباره شوشتر چنین داده‌ای را ارائه نمی‌کند.
همچنین جمعیت و تعداد قربانیان از منابع تاریخی استخراج شده‌اند و دقت آن‌ها با محدودیت مواجه است.
چنین بحرانی چه اثری بر اقتصاد شهر می‌گذاشت؟
مرگ‌ومیر گسترده می‌تواند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی متعددی داشته باشد.
از دست رفتن اعضای خانواده، کاهش نیروی کار و افزایش نیاز خانوارهای بازمانده به حمایت، از جمله پیامدهای محتمل یک بحران جمعیتی شدید هستند.
اما میان احتمال وقوع این پیامدها و اثبات تاریخی آن‌ها تفاوت وجود دارد.
درباره طاعون شوشتر، داده قابل اتکایی برای تعیین میزان کاهش تولید، تعطیلی بازارها، افت ارزش املاک یا تغییر حجم معاملات در منابع یادشده ارائه نشده است.
به همین دلیل نمی‌توان با استناد به آمار قربانیان، درصد مشخصی برای خسارت اقتصادی شهر اعلام کرد.
چرا مطالعه شوشتر مهم است؟
شوشتر نمونه‌ای از اهمیت ترکیب تاریخ پزشکی و تاریخ اجتماعی شهرهاست.
گزارش مرگ حدود ۱۸۰۰ نفر، حتی با درنظرگرفتن محدودیت‌های آماری، از بحرانی جدی حکایت دارد.
اما برای شناخت دقیق پیامدهای اقتصادی آن باید اسناد مستقل، از جمله گزارش‌های اداری، سوابق مالیاتی یا منابع جمعیت‌شناختی همان دوره بررسی شوند.
داستان طاعون شوشتر نشان می‌دهد که یک آمار تاریخی می‌تواند پرسش‌های مهمی درباره زندگی شهری ایجاد کند، بدون آنکه لزوماً پاسخ تمام آن پرسش‌ها در دسترس باشد.
منابع:
Hashemi-Shahraki et al. (2016). Plague in Iran: its history and current status.
https://doi.org/10.4178/epih.e2016033World Health Organization. (2026). Plague.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/plague