در سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۲۸۵ خورشیدی، شیوع طاعون خیارکی در سیستان به بحرانی تبدیل شد که پیامدهای آن تنها به حوزه پزشکی محدود نبود.
این رویداد توجه مقام‌های ایرانی و نمایندگان سیاسی روسیه و بریتانیا را نیز جلب کرد.
پژوهشی که در مرداد ۱۴۰۵ خورشیدی در Journal of Medical Ethics and History of Medicine منتشر شد، این بحران را با استفاده از اسناد تاریخی و دیپلماتیک بررسی کرده است.
چرا طاعون سیستان اهمیت سیاسی پیدا کرد؟
سیستان در منطقه‌ای قرار داشت که ارتباطات مرزی و روابط میان قدرت‌های منطقه‌ای و خارجی در آن اهمیت داشت.
در چنین شرایطی، اجرای اقدامات قرنطینه علاوه بر تشخیص بیماری، به هماهنگی میان نهادهای مختلف نیاز داشت.
به گزارش پژوهشگران، شیوع طاعون موجب افزایش نگرانی‌های بهداشتی و سیاسی شد و سازمان‌دهی پاسخ به بحران را به مسئله‌ای پیچیده تبدیل کرد.
نقش پزشک فرانسوی در مدیریت بحران
یکی از شخصیت‌های اصلی این رویداد، ژان-اتین-ژوستن اشنایدر، پزشک فرانسوی و رئیس شورای مرکزی حفظ‌الصحه ایران بود.
او در طراحی و اجرای اقدامات قرنطینه و هماهنگی میان نهادهای مرتبط نقش داشت.
پژوهش منتشرشده در سال ۱۴۰۵، با بررسی اسناد مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه و منابع هم‌دوره، تلاش کرده است ابعاد پزشکی و سیاسی این واقعه را بازسازی کند.
قرنطینه چه مشکلاتی ایجاد می‌کرد؟
اجرای قرنطینه در مناطق مرزی نیازمند هماهنگی اجرایی بود.
تصمیم‌گیری درباره کنترل رفت‌وآمد و مدیریت وضعیت بهداشتی، می‌توانست به همکاری یا اختلاف میان نهادهای اداری و نمایندگان خارجی منجر شود.
به همین دلیل، بحران سیستان نمونه‌ای مهم از پیوند میان بهداشت عمومی و روابط دیپلماتیک در اواخر دوره قاجار است.
این بحران چه اثری بر تاریخ پزشکی ایران داشت؟
نویسندگان پژوهش، چالش‌های قرنطینه سیستان را بخشی از روند تحول نهادهای بهداشتی و تقویت سازمان‌دهی مقابله با بیماری‌ها ارزیابی کرده‌اند.
البته این رویداد را نباید تنها عامل شکل‌گیری بهداشت عمومی نوین در ایران معرفی کرد.
تاریخ سیستان نشان می‌دهد که مدیریت بیماری‌های واگیردار حتی در گذشته نیز به مجموعه‌ای از تصمیم‌های پزشکی، اداری و سیاسی وابسته بود.
منابع:
Arabian, S., Zargaran, A., Sadr, M., Namazi, H., & Ayati, M. H. (2026). Quarantine, diplomacy, and epidemics: Jean-Étienne-Justin Schneider and the Bubonic Plague of Sīstān in 1906. Journal of Medical Ethics and History of Medicine, 19(10).
https://doi.org/10.18502/jmehm.v19i10.22301Afkhami, A. A. (2003). Health in Persia III: Qajar Period. Encyclopaedia Iranica.
https://www.iranicaonline.org/articles/health-in-persia-iii/