وقتی طاعون به تبریز رسید؛ روایت تاریخی مرگ ۳۰ هزار نفر در یک شهر

در پاییز سال ۱۲۰۹ خورشیدی، تبریز با شیوع بیماری‌ای روبه‌رو شد که طبق گزارش‌های تاریخی، جان حدود ۳۰ هزار نفر را گرفت. این رقم، یکی از بزرگ‌ترین آمارهای قربانیان طاعون در تاریخ شهرهای ایران است. در پژوهشی با عنوان «طاعون در ایران؛ تاریخچه و وضعیت کنونی» که سال ۱۳۹۵ خورشیدی در نشریه Epidemiology and Health منتشر شد، این شیوع به‌عنوان یکی از وقایع مهم تاریخ طاعون ایران معرفی شده است.

چرا تبریز درگیر بحران شد؟

تبریز در دوره قاجار یکی از مراکز مهم سیاسی و بازرگانی ایران بود. ارتباط این شهر با مناطق دیگر از طریق مسیرهای تجاری و رفت‌وآمد مسافران، زمینه تماس گسترده میان جمعیت‌های مختلف را فراهم می‌کرد.

از نظر پزشکی، طاعون عمدتاً در چرخه‌ای میان پستانداران کوچک و کک‌های آلوده گردش می‌کند. جابه‌جایی انسان‌ها یا ناقلان آلوده می‌تواند در انتشار بیماری نقش داشته باشد.

بااین‌حال، اسناد تاریخی موجود مسیر دقیق ورود طاعون به تبریز را مشخص نمی‌کنند. بنابراین نمی‌توان یک کاروان یا مسیر مشخص را عامل قطعی شروع همه‌گیری دانست.

آیا واقعاً ۳۰ هزار نفر جان باختند؟

پژوهش سال ۱۳۹۵ رقم ۳۰ هزار قربانی را از منابع تاریخی نقل می‌کند، اما این آمار محصول نظام ثبت مرگ‌ومیر امروزی نیست.

در آن دوره، تشخیص آزمایشگاهی عامل بیماری وجود نداشت و آمارهای جمعیتی نیز با محدودیت‌های فراوان گردآوری می‌شدند.

به همین دلیل، عدد ۳۰ هزار باید به‌عنوان یک برآورد تاریخی مطرح شود، نه آماری که با معیارهای پزشکی و جمعیت‌شناختی امروز مستقلاً تأیید شده باشد.

بحران تبریز چه اهمیتی داشت؟

گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهند که در سال‌های ۱۲۰۸ تا ۱۲۱۰ خورشیدی، بخش‌هایی از شمال، شمال‌غرب و غرب ایران با شیوع‌های طاعون مواجه بودند.

این داده‌ها نشان‌دهنده گستردگی بحران‌های بیماری در آن دوره‌اند؛ اما به‌تنهایی اثبات نمی‌کنند که تمام شیوع‌ها به یک زنجیره انتقال مربوط بوده‌اند.

ماجرای تبریز، علاوه بر روایت یک فاجعه انسانی، یادآور دشواری مدیریت بیماری‌های واگیردار در دوره‌ای است که امکانات تشخیص، درمان و مراقبت بهداشتی بسیار محدود بود.

منابع:

1. Hashemi-Shahraki, A., Carniel, E., & Mostafavi, E. (2016). Plague in Iran: its history and current status. Epidemiology and Health, 38, e2016033.
   https://doi.org/10.4178/epih.e2016033

2. Afkhami, A. A. (2003). Health in Persia III: Qajar Period. Encyclopaedia Iranica.
   https://www.iranicaonline.org/articles/health-in-persia-iii/