از کردستان تا همدان؛ چرا طاعون بارها در غرب ایران گزارش شد؟

غرب ایران یکی از مناطقی است که هم در گزارش‌های تاریخی و هم در پژوهش‌های جدید درباره طاعون مورد توجه قرار گرفته است.

بر اساس پژوهش مروری سال ۱۳۹۵، در فاصله سال‌های ۱۲۰۷ تا ۱۲۱۴ خورشیدی، گزارش‌هایی از شیوع طاعون در کردستان، کرمانشاه و همدان ثبت شده است.

در سال‌های ۱۲۴۹ تا ۱۲۵۰ خورشیدی نیز مواردی از این بیماری در نواحی کردستان، از جمله سقز و بانه، گزارش شده‌اند.

چرا این منطقه چندین بار با طاعون مواجه شد؟

عامل طاعون، باکتری Yersinia pestis، می‌تواند در چرخه‌ای طبیعی میان پستانداران کوچک و کک‌های انگلی آن‌ها گردش کند.

برخی مناطق که شرایط بوم‌شناختی مناسبی برای بقای این چرخه دارند، به‌عنوان کانون‌های طبیعی طاعون شناخته می‌شوند.

مطالعات مؤسسه پاستور ایران نشان داده‌اند که بخش‌هایی از غرب کشور دارای سابقه کانون طبیعی طاعون بوده‌اند.

بااین‌حال، وجود چنین کانون‌هایی به‌تنهایی منشأ تمام شیوع‌های تاریخی را مشخص نمی‌کند.

برای تعیین منشأ یک همه‌گیری در گذشته، به اسناد دقیق‌تری درباره زمان، مکان و مسیر انتقال نیاز است.

طاعون تا چه زمانی در میان انسان‌ها گزارش می‌شد؟

یکی از یافته‌های مهم پژوهش منتشرشده در نشریه Emerging Infectious Diseases مربوط به شیوع‌های انسانی طاعون در قرن گذشته است.

بر اساس این مطالعه، در فاصله سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۴۵ خورشیدی، ۹ همه‌گیری انسانی طاعون در غرب ایران ثبت شد که مجموعاً ۱۵۶ مورد مرگ به همراه داشت.

در همین پژوهش، سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۵ خورشیدی زمان آخرین مورد انسانی گزارش‌شده طاعون در ایران معرفی شده است.

البته این عبارت به معنای اثبات نبود مطلق بیماری در تمام سال‌های بعد نیست؛ بلکه به آخرین گزارش انسانی ثبت‌شده در منابع پژوهشی اشاره دارد.

چرا غرب ایران همچنان موضوع پژوهش است؟

در سال‌های بعد، محققان به بررسی جانوران و ناقلان بیماری در کانون‌های تاریخی غرب ایران ادامه دادند.

این مطالعات برای ارزیابی شواهد مواجهه جانوران با عامل طاعون اهمیت دارند.

اما نباید گزارش‌های شیوع انسانی در گذشته را با شواهد سرولوژیک جانوری در دوران معاصر یکسان دانست.

تاریخ طاعون در غرب ایران نشان می‌دهد که شناخت یک بیماری مشترک انسان و حیوان، نیازمند بررسی هم‌زمان تاریخ انسانی و بوم‌شناسی آن است.

منابع:

1. Hashemi-Shahraki et al. (2016). Plague in Iran: its history and current status.
   https://doi.org/10.4178/epih.e2016033

2. Esmaeili et al. (2013). Serologic Survey of Plague in Animals, Western Iran. Emerging Infectious Diseases.
   https://doi.org/10.3201/eid1909.121829

3. Esmaeili et al. (2023). The surveillance of plague among rodents and dogs in Western Iran. PLOS Neglected Tropical Diseases.
   https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0011722