مقدمه
در قراردادهای مشارکت در ساخت، شرط داوری بهعنوان «سازوکار تخصصی و سریع» برای پیشگیری از فرسایش و اطاله دادرسی درج میشود؛ اما این تدبیر، در صورت تنظیم نامتقارن و غفلت از مبانی حقوقی، میتواند به جای حل مناقشه، پروژههای میلیاردی را دچار فلج حقوقی و بنبست اجرایی کند. داور مرجع نهاییِ خودسر نیست؛ او قاضی منتخب طرفین در دایرهای معین است. خلأ تسلط حقوقی، در کنار نادیدهگرفتن ظرافتهای فنی یا خروج از مدار تراضی، رأی داور را در معرض ابطال در دادگاه عمومی حقوقی قرار میدهد و امنیت سرمایهگذاری را بهشدت متزلزل میسازد.
آسیبشناسی فقدان صلاحیت حقوقی داور و خطای تشخیص فنی
نویسنده در بسیاری از قراردادهای ساختمانی، مشاهده نموده که اشخاصی بهعنوان داور انتخاب میشوند (نظیر مشاوران املاک یا مهندسان فاقد اشراف حقوقی) که شناخت دقیقی از اصول بنیادین حقوق تعهدات و مقررات الزامی داوری ندارند.
مواد ۴۶۶ و ۴۶۹ قانون آیین دادرسی مدنی مصوب ۱۳۷۹، موانع قانونی انتخاب یا تعیین داور (فقدان اهلیت/محرومیت از داوری و موانع نسبیِ تعیین داور توسط دادگاه) را میشمارند و نبود شرط تحصیلات، استنتاج از سکوت قانون است.
اما پیامد این خلأ مهارتی، صدور آرایی است که ممکن است بر خلاف قوانین موجد حق صادر شده باشند (بند ۱ ماده ۴۸۹)؛ همچنین، داور ممکن است در سنجش تخلفات ساختمانی به کارشناسی فنی استاندارد متوسل نشود. در دعاوی عیوب سازهای و انحرافات کیفی، داور میتواند در صورت ضرورت طبق ماده ۴۷۶ از اهل فن و کارشناس نظر بخواهد؛ صدور رأی بدون مستندات معتبر کارشناسی، ماهیت آن را از قضاوتی مستحکم به تصمیمی لرزان تنزل میدهد.
خروج داور از حدود اختیارات در مهار تخلفات ساختمانی
به نظر نویسنده، یکی از مهمترین دستاویزهای سازندگان و مالکان برای ابطال رأی داوری، استناد به بند ۳ ماده ۴۸۹ قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب ۱۳۷۹، یعنی «خروج داور از حدود اختیارات»، است. دایره صلاحیت داور صرفاً بر اساس صلاحدید او تعریف نمیشود، بلکه در چارچوب متن موافقتنامه داوری (موضوع مواد ۴۵۴ و ۴۵۸ قانون مذکور) و مقررات قانونی تعیین میشود.
در دعاوی ساخت و ساز، ادعاهای راجع به عیوب کیفی یا تخلفات فنی بنا باید در چارچوب اسناد فنی و ضوابط ساختمانی سنجیده شوند؛ چنانکه طبق ماده ۳۳ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان مصوب ۱۳۷۴ (اصلاحی ۱۳۹۰) و مواد ۲ تا ۴ آییننامه اجرایی ماده ۳۳ (مصوب ۱۳۸۳)، اصول و ضوابط فنی لازمالاجرا در طراحی، محاسبه، اجرا و نظارت بر ساختمانها و همچنین استاندارد کیفی مصالح مصرفی، از جمله در قالب مقررات ملی ساختمان تعریف شده و مرجع فنی ارزیابی تخلفات محسوب میشود. با این حال، ارجاع به مقررات ملی ساختمان صرفاً یک «معیار کارشناسی و تطبیقی» برای کشف واقع است و به خودیِ خود حدود صلاحیت قضاوتیِ داور را توسعه نمیدهد.
از این رو، چنانچه داور صرفاً برای احراز «تأخیر در ساخت یا تطبیق متریال با نقشهها و مقررات ملی ساختمان» مأذون باشد، حق ندارد به بهانه نقض این ضوابط و بدون اذن صریح طرفین، حکم به «فسخ یکجانبه قرارداد»، «انتقال قهری سند مالکیت» یا «خلع ید سازنده» صادر کند؛ چنین تصمیمی تجاوز صریح از حدود ارجاع است و به استناد بند ۳ ماده ۴۸۹ قانون آیین دادرسی مدنی، فقط همان بخش از رأی داور که خارج از حدود اختیارات اوست، باطل و بیاثر میشود.
نبرد قضایی ابطال و مهار اجرای رأی داور
رأی داور، مادامی که ابطال نشود، قدرت اجرایی دارد؛ اما سازوکار ابطال آن دقیق و مقید به مواعد سختگیرانه است. طبق ماده ۴۹۰ قانون آیین دادرسی مدنی مصوب ۱۳۷۹، مهلت اعتراض برای افراد مقیم ایران ظرف ۲۰ روز و برای مقیمان خارج از کشور ۲ ماه از تاریخ ابلاغ رأی داور است. بر اساس ماده ۴۹۳ همین قانون، تقدیم دادخواست ابطال بهخودیخود مانع اجرای رأی نمیشود، مگر آنکه متقاضی دلایل قوی برای اعتراض ارائه دهد تا دادگاه در صورت احراز شرایط قانونی، قرار توقف اجرای رأی را صادر کند. این توقیف استراتژیک، خط دفاعی حیاتی برای طرفی است که در صورت اجرای رأی با خسارات جبرانناپذیر ناشی از سلب مالکیت یا تحویل نادرست واحدها روبهرو خواهد شد.
نتیجهگیری
داوری در ساختوسازهای مشارکتی شمشیری دو لبه است؛ اگر حدود اختیارات داور با دقت تنظیم نشود و فردی فاقد درک ساختارهای قضایی و فنی بر این مسند بنشیند، نهاد داوری به بستر زایش دعاوی فلجکننده ثانویه بدل خواهد شد. تنظیم هوشمندانه شرط داوری، با الزام داور به ارجاع پرونده به کارشناسان رسمی در تخلفات فنی و تصریح دقیق دامنه موضوعات قابل رسیدگی، مانع از ابطال رأی در دادگاه حقوقی میشود. تسلط بر مهلت ۲۰ روزه و موارد هفتگانه ماده ۴۸۹، خط قرمز و کلید نجات هر وکیل و سرمایهگذار در مدیریت بحرانهای پس از داوری است.
منابع
قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب ۱۳۷۹ (بهویژه مواد ۴۵۴، ۴۵۸، ۴۶۶، ۴۶۹، ۴۷۶، ۴۸۹، ۴۹۰ و ۴۹۳)
قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان (ماده ۳۳، اصلاحی ۱۳۹۰)
آییننامه اجرایی ماده (۳۳) قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان مصوب ۱۳۸۳/۰۴/۱۷