مقدمه
گودبرداری عملیاتی فنی و پرخطر است؛ خطای طراحی یا اجرا، پایدارسازی ناکافی، بیتوجهی به وضعیت ساختمانهای مجاور یا تأخیر در واکنش به نشانههای خطر میتواند به نشست، ترک یا ریزش بینجامد. در دعوای ناشی از این حوادث، نامبردن از «سازنده» یا «مهندس ناظر» کافی نیست. پرسش اصلی این است که هر شخص چه تکلیف مشخصی داشته، آیا آن را نقض کرده و آیا همین تخلف به خسارت انجامیده است؟ پاسخ کارشناسی به این پرسشها، هم در مطالبهٔ خسارت و هم در ارزیابی مسئولیت کیفری و حدود دخالت بیمهگر تعیینکننده است.
ماده ۳۳۳ قانون مدنی و ارکان مطالبه خسارت
ماده ۳۳۳ قانون مدنی مصوب ۱۳۰۷ با اصلاحات بعدی، در باب خسارت ناشی از خرابی بنا و اشیای متعلق به آن، مسئولیت را به شرایطی از جمله عیب بنا یا عدم رعایت احتیاط و وقوع خسارت پیوند میدهد؛ بنابراین نباید آن را مسئولیت مطلق مالک یا سازنده در هر حادثهٔ ساختمانی تلقی کرد. این ماده باید در کنار مواد ۱ و ۲ قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹ خوانده شود: مطالبهٔ خسارت مستلزم اثبات ورود زیان و انتساب آن به عمل یا بیاحتیاطی خوانده است.
در پروندهٔ گودبرداری، گزارش وضعیت بناهای مجاور پیش از شروع کار، نقشهها و محاسبات پایدارسازی، گزارشهای روزانهٔ کارگاه و نظریهٔ کارشناسی دربارهٔ منشأ فنی خسارت، برای روشنکردن رابطهٔ سببیت اهمیت ویژه دارند.
مسئولیت سازنده، پیمانکار و مهندس ناظر
مسئولیت اشخاص دخیل باید متناسب با وظایف قراردادی و قانونی و سهم رفتار هر یک بررسی شود. سازنده یا پیمانکار ممکن است به علت اجرای غیرفنی، پایدارسازی نامناسب یا بیتوجهی به هشدارهای قابل مشاهده مسئول شناخته شود؛ مهندس ناظر نیز در حدود وظایف نظارتی و اقدامهایی که مقررات و قرارداد بر عهده او گذاشته، ارزیابی میشود.
مالک یا کارفرما نیز صرفاً به سبب مالکیت مسئول قطعی نیست، اما نقش او در انتخاب عوامل، تأمین امکانات ایمنی یا بیاعتنایی به هشدارها میتواند در بررسی پرونده مؤثر باشد.
مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان، ویرایش چهارم ۱۳۹۲، در بخش گودبرداری و پایدارسازی، رعایت الزامات ایمنی و ضوابط فنی مرتبط را مقرر میکند؛ با این حال، تخلف از مقررات باید با دلیل و ارتباط آن با خسارت مشخص شود و بهتنهایی جایگزین اثبات سببیت نیست.
مسئولیت کیفری؛ حادثه بهتنهایی جرم نیست
مسئولیت کیفری با مسئولیت جبران خسارت یکی نیست. مواد ۲۹۰ تا ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ در تشخیص عمد، شبهعمد و خطای محض و چگونگی انتساب جنایت اهمیت دارند؛ در صورت فوت غیرعمد نیز ماده ۶۱۶ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی، بخش تعزیرات مصوب ۱۳۷۵ ممکن است مطرح شود، مشروط به احراز شرایط قانونی، از جمله تقصیر قابل انتساب و رابطهٔ آن با فوت.
از این ماده نمیتوان برای هر ترک یا خسارت مالی ناشی از گودبرداری نتیجه کیفری گرفت. اگر حادثه به صدمهٔ بدنی یا خسارت مالی محدود باشد، عنوان و آثار کیفری باید بر اساس نوع نتیجه، دلایل فنی و مقررات قابل اعمال تعیین شود.
بیمه مسئولیت مدنی؛ جبران در حدود بیمهنامه
بیمهنامه مسئولیت قانونی اشخاص را خودبهخود حذف نمیکند؛ کارکرد آن جبران خسارت در حدود خطرهای بیمهشده و شرایط قرارداد بیمه است. باید متن کامل بیمهنامه و الحاقیهها بررسی شود: چه شخص یا اشخاصی بیمهشدهاند؟ خسارت به ساختمانهای مجاور صریحاً پوشش دارد؟ چه استثناها، فرانشیزها یا مهلتهای اعلام حادثه مقرر شده است؟
بدون دیدن این اسناد، نمیتوان با قطعیت گفت بیمهگر مکلف به پرداخت است یا میزان تعهد او چقدر است. در عمل، اعلام بهموقع حادثه به بیمهگر، حفظ مدارک و صورتبرداری از خسارت پیش از تعمیر، از اقدامهای مهم برای صیانت از امکان رسیدگی بیمهای است.
نتیجهگیری
در پرونده ریزش یا آسیب ساختمان مجاور، راه درست نه انتساب شتابزده مسئولیت به یک شخص، بلکه بازسازی فنی و حقوقی زنجیره حادثه است: وضعیت پیشین ملک، طرح و شیوهٔ گودبرداری، کیفیت پایدارسازی، هشدارها، زمان بروز آسیب و نقش هر عامل باید بررسی شود. ماده ۳۳۳ قانون مدنی و مواد ۱ و ۲ قانون مسئولیت مدنی مبانی مدنی را فراهم میکنند؛ مقررات ملی ساختمان معیارهای فنی را نشان میدهند؛ و مسئولیت کیفری و پوشش بیمهای، هر یک با شرایط مستقل خود سنجیده میشوند. گزارش کارشناسی مستند و حفظ فوری آثار حادثه، غالباً تعیین میکند که ادعا از حد احتمال فراتر رود و به اثبات حقوقی برسد.
منابع
قانون مدنی، مصوب ۱۳۰۷ با اصلاحات بعدی، از جمله ماده ۳۳۳
قانون مسئولیت مدنی، مصوب ۱۳۳۹، مواد ۱ و ۲
قانون مجازات اسلامی، مصوب ۱۳۹۲ با اصلاحات بعدی، مواد ۲۹۰ تا ۲۹۵
مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان، ویرایش چهارم ۱۳۹۲