سند راهبرد ملی توسعه فناوری پیل سوختی کشور
مقرره مصوب ۱۳۸۶/۰۴/۰۳ معاون اول رئیس جمهور
سند راهبرد ملی توسعه فناوری پیل سوختی کشور
مصوب ۱۳۸۶,۰۴,۰۳
با اصلاحات و الحاقات بعدی
هیئتوزیران درجلسه مورخ ۳ /۴ /۱۳۸۶ بنا به پیشنهاد شماره ۱۰۰ /۳۵ /۶۶۸۹۲ مورخ ۸ /۱۱ /۱۳۸۴ وزارت نیرو و به استناد اصل یکصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تصویب نمود:
سند راهبرد ملی توسعه فنآوری پیل سوختی کشور، به شرح پیوست که تأیید شده به مهر دفتر هیئت دولت است تعیین میشود. پرویز داودی ـ معاون اول رییسجمهور پیوست
به استناد بند نهم سیاستهای کلی قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و بنا به پیشنهاد کمیته راهبری پیل سوختی، سند حاضر به منظور توسعه نظاممند فنآوری پیل سوختی در کشور ارایه میگردد. این سند که بر مبنای مطالعات «امکانسنجی ـ تحلیل جذابیت پیل سوختی و تدوین استراتژی توسعه فنآوری آن در کشور» تهیه شده است، به عنوان سند بالادستی برای کلیه برنامههای بخشی و فرابخشی این حوزه فناوری تلقی میشود. اختصارات:
در این سند، مطالعات «امکانسنجی ـ تحلیل جذابیت پیل سوختی و تدوین استراتژی توسعه فنآوری آن در کشور» که به مدت دو سال در کمیته راهبری پیل سوختی انجام پذیرفته است به اختصار «مطالعات مبنا» نامیده میشود. ۱ ـ مقدمه
رشد روزافزون استفاده از منابع تجدیدناپذیر فسیلی، محدودیت این منابع و مشکلات زیست محیطی ناشی از بکارگیری آنها سبب توجه جدی جهانیان به تنوع بخشی و بهرهگیری از منابع جدید انرژی با استفاده از روشهای پایدار، ایمن و سازگار با محیط زیست شده است. در این میان با توجه به ویژگیهای خاص هیدروژن، پیشبینی میشود که بخش عمدهای از انرژی مورد نیاز نسلهای آتی از این ماده تأمین شود به گونهای که صاحب نظران، عصر آتی را متعلق به هیدروژن و فناوریهای مربوط به آن میدانند.[۲] فناوری پیل سوختی که در آن هیدروژن طی واکنش شیمیایی با اکسیژن به الکتریسیته و حرارت تبدیل میشود، یکی از بهترین گزینههای تولید انرژی الکتریکی در آینده محسوب میگردد. از مزایای این فناوری میتوان به موارد ذیل اشاره نمود.[۳]:
الف ـ راندمان بالا نسبت به فناوری رقیب.
ب ـ دامنه گسترده تولید توان از نانو وات تا چندین مگاوات.
ج ـ کاربرد گسترده در صنایع مختلف نظیر برق، حمل و نقل، اطلاعات و ارتباطات، نظامی، هوافضا و لوازم خانگی.
د ـ امکان تغذیه از سوختهای مختلف فسیلی و تجدیدپذیر.
هـ ـ تولید ناچیز آلایندههای زیست محیطی.
و ـ امکان استفاده همزمان از انرژی الکتریکی و حرارتی.
اهمیت هیدروژن و فنآوری پیل سوختی به حدی است که بسیاری از کشورهای جهان را به فعالیتهای گسترده تحقیق و توسعه و برنامهریزی درازمدت در این زمینه واداشته است. در این رابطه میتوان به تلاشهای گسترده کشورهای ژاپن، آمریکا و اتحادیه اروپا به عنوان سه قطب اصلی توسعه این فناوری و فعالیتهای جداگانه و گروهی کشورهای در حال توسعه نظیر چین، کره جنوبی، هند و برزیل اشاره کرد[۴]. اخیراً پانزده کشور جهان به همراه کمیسیون اروپا که در مجموع دارای هشتاد و پنج درصد (۸۵%) تولید ناخالص جهانی، سه میلیارد و پانصد میلیون نفر جمعیت و مصرف بیش از هفتاد و پنج درصد (۷۵%) انرژی الکتریکی جهان میباشند، با تشکیل اتحادیهای، همکاریهای بینالمللی را در زمینه توسعه فناوریهای مرتبط با هیدروژن شدت بخشیدهاند؛ لذا انتظار میرود که فناوری پیل سوختی تأثیر شگرفی بر بازار جهانی انرژی و الگوی مصرف آن داشته باشد.
از سوی دیگر دستیابی به جایگاهی مناسب برای کشور در این فناوری به دلایل زیر امکانپذیر میباشد.[۵]
الف ـ وجود منابع عظیم گاز طبیعی که در حال حاضر یکی از مهمترین منابع استحصال هیدروژن بوده و همچنین قابلیت استفاده مستقیم در پیل سوختی را نیز دارد.
ب ـ برخورداری کشور از پتانسیل مناسب نیروی انسانی متخصص.
ج ـ وجود سابقه، تجربه و توان علمی در تبدیل و فرآورش سوختهای فسیلی.
د ـ وجود زیرساختهای تولید و توزیع گاز طبیعی در کشور که بستر را برای بکارگیری فناوری پیل سوختی در سطح گسترده فراهم میآورد.
هـ ـ وجود منابع مناسب انرژیهای تجدیدپذیر نظیر باد، خورشید و زمین گرمایی با قابلیت استحصال هیدروژن.
و ـ جدید بودن فنآوری و فاصله (شکاف) تکنولوژیک نه چندان زیاد کشور با کشورهای پیشرفته جهان.
ز ـ در دسترس بودن بازارهای بالقوه فناوری پیل سوختی در صنایع حمل و نقل و نیروگاه در دهههای آتی و ایجاد و توسعه بازارهای جدید مصرف گاز طبیعی.
در این میان با توجه به پیچیدگی و بین رشتهای بودن فناوری پیل سوختی و کاربردهای مختلف آن در صنایع و تأثیرات مختلف آن بر اقتصاد انرژی، محیط زیست، حمل و نقل و صنایع بزرگ و اساسی کشور، توسعه این فناوری نگاهی ملی و فرابخشی را ایجاد میکند. به همین دلیل و به منظور سیاستگذاری متمرکز و فرابخشی، جهتدهی و هماهنگی فعالیتهای توسعه فناوری و تخصیص بهینه منابع، سند راهبرد ملی توسعه فناوری پیل سوختی کشور به شرح ذیل تصویب میگردد.
۲ ـ چشمانداز
با اتکال به خداوند متعال و در راستای تحقق چشمانداز بیست ساله کشور و با تلاش نظاممند ذینفعان این فناوری در یک دوره پانزده (۱۵) ساله،
جمهوری اسلامی ایران بر مبنای شاخصهای بینالمللی توسعه فناوری، جزء پنج کشور توسعه یافته، توانمند و صاحب فناوری قاره آسیا و اولین کشور منطقه در زمینه طراحی، تولید، ارتقاء و بکارگیری فناوری پیلهای سوختی راهبردی خواهد شد.[۶]
تحقق چشمانداز فوق منافع و دستاوردهای زیر را برای کشور به همراه خواهد داشت.
الف ـ کمک به توسعه پایدار در بخش انرژی از طریق کاهش مخاطرات اجتماعی و زیست محیطی ناشی از افزایش رشد مصرف انرژیهای فسیلی در کشور.
ب ـ افزایش پایداری، امنیت، پیکسایی و تنوع بخشی شبکه انرژی کشور از طریق کاربرد فناوری پیل سوختی در تولید غیرمتمرکز انرژی الکتریکی.
ج ـ کاهش آلودگی محیط زیست بهویژه در شهرهای بزرگ از طریق کاربرد فناوری پیل سوختی در حمل و نقل، تأمین برق، سرمایش و گرمایش شهری.
د ـ صیانت از منابع انرژی فسیلی کشور و بهرهبرداری از این منابع با راندمان بالاتر.
هـ ـ کمک به ایجاد و توسعه بازارهای جدید داخلی و خارجی منابع گاز طبیعی کشور.
و ـ حرکت به سوی اقتصاد دانایی محور با حضور در زنجیره تأمین و بازار جهانی فناوری پیلهای سوختی راهبردی و فناوریهای کلیدی آن با تأکید بر مزیتهای رقابتی و شایستگیهای محوری بنگاههای اقتصادی کشور.
زـ همسویی با الزامات زیست محیطی جهانی و آمادگی ورود به عصر هیدروژن و ایجاد امکان بهرهگیری مستمر و مؤثرتر از منابع تجدیدپذیر انرژی با استفاده از مولدهای پیل سوختی. ۳ ـ اهداف کلان
الف ـ طراحی، تولید و ارتقاء فناوری پیلهای سوختی راهبردی در بازارهای رقابتی داخل و خارج از کشور با رعایت اولویتهای بازار تقاضا.
ب ـ بسط و توسعه سرمایهگذاری در صنعت تولید پیلهای سوختی راهبردی و فناوریهای کلیدی آن با تأکید بر نقش بخش خصوصی، تکیه بر مزیتهای رقابتی، ایجاد اشتغال و رویکرد صادرات (تحریک طرف عرضه).
ج ـ ایجاد و گسترش ظرفیتهای بکارگیری و بهرهبرداری از فناوری پیلهای سوختی راهبردی در داخل و خارج از کشور با ایجاد و بهرهگیری از سازوکارهایی نظیر احتساب هزینههای واقعی تولید انرژی، توسعه بازارهای ویژه در کشور و وضع قوانین مورد نیاز (تحریک طرف تقاضا) ۴ ـ سیاستهای کلان
الف ـ حداکثر استفاده از توانمندیها و قابلیتهای داخلی بویژه توانمندیهای بخش خصوصی با تأکید بر نقش حمایتی دولت.
ب ـ تمرکز در سیاستگذاری با رویکرد ملی و فرابخشی و هماهنگی و نظاممندی در اجرا.
تأکید بر همکاری، تعامل و مشارکت بینالمللی در توسعه نظاممند فناوری پیلهای سوختی راهبردی.
ج ـ هماهنگی با راهبردهای کلان و اقدامات بخش انرژی و انرژیهای تجدیدپذیر در کشور.
د ـ توسعه بهرهگیری از پیلهای سوختی در کشور و کاربری کردن آن در بخشهای اقتصادی و تولیدی. ۵ ـ راهبردها[۷]
الف ـ توسعه فناوری پیلهای سوختی راهبردی «غشا پلیمری تبادل یونی» و «اکسید جامد» و فناوری کلیدی آنها از طریق تحقیقات پایه، کاربردی و توسعهای.
ب ـ توسعه فناوریهای مربوط به مبدلهای گاز طبیعی به هیدروژن و ذخیرهسازی هیدروژن.
ج ـ کمک به ایجاد و توسعه بازارهای داخلی و نفوذ در بازارهای بینالمللی پیل سوختی با کاربرد حمل و نقل و تولید برق با شروع از بازارهای زود هنگام مولدهای خانگی با پیل سوختی غشاء پلیمری تبادل یونی
د ـ توسعه و تکمیل نظام ملی نوآوری پیل سوختی در کشور شامل محورهای زیر:
۱- توسعه منابع انسانی مورد نیاز برای بکارگیری در فرآیند توسعه فناوری پیلهای سوختی راهبردی.
۲- هدایت و حمایتهای مادی و معنوی از تحقیقات و نوآوری پیلهای سوختی راهبردی.
۳- آگاهسازی و ترویج و اطلاعرسانی عمومی درخصوص منافع و مزایای فناوری پیل سوختی.
۴- تدوین استانداردها، تعیین معیارها و ضوابط فنی و کیفی و بسترهای حقوقی مورد نیاز جهت تسهیل فرآیند نوآوری در فناوری پیلهای سوختی راهبردی و فناوریهای کلیدی آن.
۵- تعامل بینالمللی، تشکیل و مشارکت در کنسرسیومهای فناوری توسعه فناوری پیل سوختی به منظور کاهش ریسک و هزینههای تحقیقاتی.
۶- هدایت و حمایتهای مادی و معنوی برای شکلگیری و توسعه صنایع رقابتپذیر در زمینه فناوری پیل سوختی با تأکید بر نقش بخش خصوصی.
۷- تمهید و تسهیل منابع مالی مورد نیاز توسعه فناوری پیلهای سوختی راهبردی و فناوریهای کلیدی آن.
۸- تنظیم قوانین و مقررات مورد نیاز توسعه فناوری پیلهای سوختی راهبردی و ظرفیتسازی بکارگیری آن در کشور.
۹- توسعه کاربردی کردن فناوریهای پیل سوختی در صنایع حمل و نقل و صنایع مرتبط.
۱۰ ـ تشویق و تقویت صادرات و بازاریابی خارجی. ۶ ـ اقدامات[۸]
اقدامات مجموعهای از طرحها و برنامههای اجرایی است که به تحقق راهبردها و دستیابی به اهداف کمک مینماید. این اقدامات شامل سه دوره زمانی کوتاه مدت (۱۳۹۰ـ۱۳۸۶)، میانمدت (۱۳۹۵ـ۱۳۹۱) و بلندمدت (۱۴۰۰ـ۱۳۹۶) میباشد. با توجه به چرخه عمر فنآوری پیل سوختی و عدم وجود شرایط مناسب برای حضور مؤثر بخش خصوصی، عمده اقدامات کوتاهمدت و میانمدت برعهده دولت بوده و در دوره بلندمدت با بسترسازی و تشویق و استفاده از سیاستهای تحریک عرضه و تقاضا، تحقیقات توسعهای و بکارگیری فناوری در صنعت به بخش خصوصی واگذار خواهد شد. ضمناً در صورت نیاز، هریک از اقدامات میتوانند در دورههای بعدی نیز تکرار شوند. اقدامات کوتاه مدت[۹]
هدف دوره: سیاستگذاری، انجام فعالیتهای تحقیق و توسعه، آگاهسازی و ترویج فناوری.
الف ـ تأسیس ستاد توسعه پیل سوختی.
ب ـ تدوین و پیشنهاد قوانین و مقررات مربوط به حمایت از توسعه فناوری پیل سوختی در کشور.
ج ـ کمک به ایجاد تشکلهای علمی، صنفی و غیردولتی حامی توسعه فناوری پیل سوختی.
د ـ تأسیس و راه اندازی مرکز توسعه فناوری پیل سوختی با اخذ مجوزهای قانونی مرتبط.
هـ ـ تأسیس صندوق حمایت از توسعه فناوری پیل سوختی بهصورت مجزا با صندوق حمایت از بهرهوری انرژی و انرژیهای تجدیدپذیر با اخذ مجوزهای قانونی مربوط.
و ـ تسلط بر فناوری طراحی و یکپارچهسازی سیستم پنج کیلو واتی پیل سوختی غشاء پلیمری تبادل یونی و تولید نمونه آن.
ز ـ تسلط بر فناوری طراحی و ساخت تکپیل و تولید نمونه کوچک توده پیل سوختی اکسید جامد.
ح ـ تسلط بر فناوری طراحی و ساخت مبدل گازطبیعی به هیدروژن و تولید نمونه آن
ط ـ تسلط بر فناوری طراحی و ساخت مخزن ذخیره هیدروژن و تولید نمونه آن.
ی ـ خرید، نصب و بهرهبرداری چند نمونه از سیستمهای مختلف پیل سوختی.
ک ـ توسعه پایگاه اطلاعرسانی و انتشار بولتن خبری تحولات فناوری پیل سوختی در جهان و کشور.
ل ـ استمرار مطالعات راهبردی مورد نیاز درخصوص فناوری پیل سوختی.
م ـ تدوین برنامههای عملیاتی مورد نیاز برای عملی نمودن اقدامات.
ن ـ تربیت و جذب نیروی انسانی متخصص مورد نیاز اقدامات و برنامههای عملیاتی.
س ـ برگزاری دورههای مشترک آموزشی با مراکز معتبر بینالمللی.
ع ـ حمایت از پایاننامههای کارشناسی ارشد و دکتری مرتبط با پیلهای سوختی راهبردی و فرآورش سوخت.
ف ـ حمایت از دستاوردهای مبتکران و مخترعان فناوری پیلهای سوختی راهبردی.
ض ـ مشارکت در کنسرسیومهای فناوری بینالمللی.
ق ـ تولید نرمافزارهای طراحی و ساخت پیلهای سوختی راهبردی و فناوریهای کلیدی آنها.
ر ـ حمایت از پروژههای تحقیقاتی به منظور بهرهگیری از پیل سوختی در صنایع نیروگاهی، حمل و نقل و کاربردهای صنعتی. اقدامات میانمدت [۱۰]
هدف دوره: ادامه فعالیتهای تحقیق و توسعه، آگاهسازی و ترویج، ایجاد زیرساختهای لازم جهت توسعه فناوری.
الف ـ مطالعه و انتخاب سیستم بهینه فرآورش سوخت جهت استفاده در خودرو.
ب ـ طراحی و ساخت سیستم ده و بیست و پنج کیلوواتی پیل سوختی غشاء پلیمری تبادل یونی و تولید نمونههایی که در کاربردهای مولدهای خانگی و حمل و نقل مورد آزمایش قرار گیرند.
ج ـ تسلط بر فناوری طراحی و یکپارچهسازی سیستم پنج کیلو واتی پیل سوختی اکسید جامد و تولید نمونه آن.
د ـ تدوین استاندارد تولید، توزیع و بهرهبرداری از هیدروژن و پیل سوختی با همکاری مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران.
هـ ـ راهاندازی مراکز رشد فناوری پیل سوختی.
و ـ ایجاد سازوکارهای حمایت از مالکیت معنوی نوآوریها و اختراعات فناوری پیل سوختی با همکاری سازمان ثبت اسناد و املاک کشور. اقدامات بلند مدت :[۱۱]
هدف دوره: ادامه فعالیتهای تحقیق و توسعه، آگاهسازی و ترویج، شروع بکارگیری فناوری.
الف ـ تولید و بکارگیری سیستم ده کیلوواتی پیل سوختی غشاء پلیمری تبادل یونی در کاربرد مولدهای خانگی متناسب با حجم بازار هدف.
ب ـ تولید و بکارگیری سیستم بیست و پنج کیلوواتی پیل سوختی غشاء پلیمری تبادل یونی در مصارف حمل و نقل عمومی و ویژه.
ج ـ طراحی و ساخت سیستم پنج و ده کیلوواتی پیل سوختی اکسید جامد.
د ـ اجرای پروژههای بهینهسازی و کاهش قیمت تمام شده پیلهای سوختی راهبردی به منظور دستیابی به چشمانداز تعیین شده.
هـ ـ ایجاد سازوکارهای مختلف انگیزشی ـ حمایتی از بنگاههای اقتصادی تولید کننده پیل سوختی و فناوریهای کلیدی آن.
و ـ اعطای معافیتهای مالیاتی برای بنگاههای اقتصادی تولید کننده پیلهای سوختی راهبردی و فناوریهای کلیدی آن، با اخذ مجوزهای قانونی مربوط و رعایت دستورالعملها و آییننامههای ذیربط.
ز ـ اعطای تسهیلات بانکی با شرایط مناسب جهت سرمایهگذاری مورد نیاز برای اجرای طرحهای توسعهای فناوری پیلهای سوختی راهبردی با رعایت قوانین و مقررات مربوطه.
ح ـ تدوین دستورالعمل خرید انرژی الکتریکی از واحدهای خصوصی تولید کننده انرژی الکتریکی که از طریق پیلهای سوختی راهبردی تولید انرژی میکنند.
ط ـ تأمین نود مگاوات توان الکتریکی سیستم انرژی کشور بهصورت غیرمتمرکز و با استفاده از نیروگاههای پیل سوختی تا سال ۱۴۰۰ هجری شمسی.[۱۲]
ی ـ تدوین مقررات استفاده از سیستم محرکه پیل سوختی در مصارف حمل و نقل.
ک ـ تولید و بهرهبرداری از صد دستگاه خودروی حمل و نقل عمومی در سطح کلان شهرهای کشور با استفاده از سیستم محرکه پیل سوختی، غشاء پلیمری تبادل یونی تا سال ۱۴۰۰هجری شمسی.
۷ ـ ترتیبات اجرایی[۱۳]
به منظور تحقق اهداف این سند، ترتیبات اجرایی مطابق نمودار و شرح ذیل خواهد بود:
مرکز توسعه فناوری پیل سوختی
اگر تجربهای در تفسیر یا اجرای این قانون دارید، دیدگاه حرفهای خود را در گفتمان منتشر کنید.