نشست قضایی درباره دفاع مشروع

صورتجلسه نشست قضایی با موضوع دفاع مشروع مورخ 1402/07/23 که در شهر ایلام برگزار شد.

پرسش

در صورت تجاوز مهاجم و امکان فرار توسط مدافع، اگر مدافع با وجود امکان برای فرار در صحنه بماند و از جان خود در مقابل مهاجم دفاع نماید و با رعایت شرایط تجاوز و دفاع موجب قتل مهاجم شود؛ آیا این اقدام دفاع مشروع محسوب می گردد یا خیر؟

نظر هیات عالی

اولا اگر شرایط قانونی برای دفاع مشروع فراهم شده، تشخیص اینکه به چه نحو می توان مهاجم را دفع نمود با مدافع است به شرط آنکه دفاع بیش از حد لازم نباشد. مثلا در جایی که ناموس مدافع در خطر است فرار کردن بی معنی است. ثانیا مطابق تبصره 2 ماده 156 ق.م. ا. هرگاه اصل دفاع محرز باشد اثبات عدم رعایت شرایط دفاع بر عهده مهاجم است. لذا در فرض سوال اصل بر قانونی بودن اقدامات مدافع است مگر اینکه اولیای دم مهاجم بتوانند اثبات نماید. شرایط دفاع رعایت نشده است.

نظر اتفاقی

از آنجا که در قانون ما به این موضوع پرداخته نشده و حقوقدانان نیز صرفا نظریه پردازی نموده اند و فقها نیز در این مورد اختلاف نظر دارند به نظر می رسد در هر مورد باید شخصیت مهاجم و نوع خطری که برای مدافع دارد (از قبیل اینکه خطر برای جان یا ناموس است و یا آزادی تن و یا حفظ مال) بررسی شود. در مواردی که تعداد مهاجمان زیاد و احتمالا خطر جانی و ناموسی زیاد است و فرار امکان پذیر با جایی که فرد توانایی مقابله با خطر را دارد متفاوت است. می توان چنین استنباط کرد که اگر دفاع مشروع را نوعی حق در نظر بگیریم و نه تکلیف در صورتی که شخص قدرت دفع تجاوز را در خود نبیند عقل حکم می کند که بگریزد ولی اگر ایستاد و دفاع کرد با توجه به مبانی دفاع مشروع که حقوق جزا بر آن مبتنی است اولا دفاع حق اوست و ثانیا قانونگذار هیچگاه تکلیف به فرار ننموده است تا عمل فرد بخاطر ترک آن فاقد مشروعیت باشد.