رأی شماره ۱۳۱۳۴۵ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری با موضوع:مواد ۲، ۳ و ۴ دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج مصوب جلسه شماره ۱۴۰ مورخ ۱۴۰۰/۳/۳۱ شورای دانشگاه پیام نور

تاریخ دادنامه: ۱۴۰۲/۱/۲۲  

شماره پرونده: ۰۱۰۶۱۸۱    

مرجع رسیدگی: هیأت عمومی دیوان عدالت اداری    

شاکی: خانم پروانه نجمدی    

طرف شکایت: دانشگاه پیام نور    

موضوع شکایت و خواسته: ابطال مواد ۲، ۳ و ۴ دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج (مصوب جلسه شماره ۱۴۰-۱۴۰۰/۳/۳۱ شورای دانشگاه پیام نور)    

گردش کار: شاکی به موجب دادخواستی ابطال مواد ۲، ۳ و ۴ دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج (مصوب جلسه شماره ۱۴۰-۱۴۰۰/۳/۳۱ شورای دانشگاه پیام نور) را خواستار شده و در مقام تبیین خواسته به طور خلاصه اعلام کرده است:    

" ۱- مطابق ماده ۳۴ آیین نامه سال ۱۳۹۷ شورای عالی برنامه ریزی آموزشی وزارت علوم، دانشجویان دکتری پس از انتشار یک مقاله در مجلات معتبر و تأیید اساتید راهنما، موظف به دفاع از رساله خود در حضور هیأت داوران می باشند و مطابق ماده ۳۵، ارزشیابی رساله دانشجویان دکتری بر مبنای نمره کمتر از ۱۶ تا ۲۰ صورت می گیرد.    

لذا ارائه مقاله، تنها شرط دفاع از رساله دکتری بوده اما اختصاص بخشی از نمره رساله به دستاوردهای پژوهشی برخلاف مقررات مندرج در آیین نامه های آموزشی دوره دکتری می باشد.    

بر اساس ماده ۲۴ همین آیین نامه ارزشیابی پایان نامه دانشجویان کارشناسی ارشد، در جلسه دفاعیه و توسط هیأت داوران صورت می گیرد و مطابق ماده ۲۵، ارزشیابی پایان نامه دانشجویان کارشناسی ارشد بر مبنای نمره کمتر از ۱۴ تا ۲۰ صورت می گیرد.    

۲ - بر اساس تمام مواد آیین نامه های وزارت علوم، از جمله آیین نامه سال ۱۳۹۷، شرط ارائه مقاله برای ارزیابی بخشی از نمره پایان نامه دانشجویان کارشناسی ارشد، اعلام نشده و همچنین در دادنامه شماره ۸۳۰-۱۳۹۶/۸/۳۰ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، اضافه شدن مقاله به فرم ارزیابی پایان نامه های کارشناسی ارشد تحصیلات تکمیلی دانشگاه زنجان، خارج از حدود اختیارات دانشگاه، تشخیص و ابطال شده است.    

دادنامه های شماره ۲۴۲۲-۱۳۹۸/۸/۲۱ و شماره ۱۷۲۷-۱۳۹۹/۱۱/۷ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، با تأکید بر مفاد آیین نامه دکتری وزارت علوم که انتشار یک مقاله مستخرج از رساله دانشجویان دکتری برای دانشجویان شیوه آموزشی پژوهشی و دو مقاله برای دانشجویان شیوه پژوهشی محور در مجلات علمی پژوهشی دارای نمایه معتبر بین المللی را کافی دانسته، مصوبه های مورد شکایت دانشگاه علوم پزشکی کرمان و دانشگاه شهید بهشتی را به دلیل اینکه تعداد مقالات چاپ شده و نوع مجلاتی که دانشجویان می توانند در آن اقدام به انتشار نماید را تضییق و تحدید نموده، مغایر مقررات فرادستی تشخیص و ابطال نموده است.    

۴ - دادنامه شماره ۱۰۶۰۸-۱۴۰۱ مورخ ۱۴۰۱/۳/۳۱ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، مواد ۲ و ۳ دستورالعمل های شماره ۱۱۵ و ۱۲۲ دانشگاه پیام نور در کسر نمره به میزان یک، یک و نیم و دو نمره از نمره کل رساله (پایان نامه) دانشجویان دکتری (کارشناسی ارشد) و اختصاص این نمره به دستاوردهای پژوهشی (مازاد بر مقاله مجوز دفاع دانشجویان دکتری) که ارزیابی نمره از سقف ۱۹، ۱۸/۵، و ۱۸ در نظر گرفته بود را خارج از حدود و اختیارات دانشگاه تشخیص و از تاریخ تصویب ابطال نموده است.    

۵ - ماده ۴ دستورالعمل شماره ۱۴۰، تعیین نویسنده مکاتب [مسئول] مقالات را با نظر و توافق اساتید راهنما، اعلام نموده که این موضوع نیز به طور مشابه در دادنامه شماره ۸۳۹ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، ابطال گردیده است.    

۶ - به موجب بند ۴ ماده ۲ قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تعیین ضوابط، معیارها و استانداردهای علمی مؤسسات آموزش عالی و تحقیقاتی، رشته ها و مقاطع تحصیلی با رعایت اصول انعطاف، پویایی، رقابت و نوآوری علمی از اختیارات وزارت علوم است.    

۷ - بر اساس ماده ۲ آیین نامه شورای عالی برنامه ریزی آموزشی، در راستای ارتقای کیفیت و تقویت یکپارچگی در سیاست گذاری ها و نهادینه کردن برنامه ریزی آموزشی و درسی در دانشگاه ها و ... شورای عالی تشکیل و بر اساس بند ۱۲ ماده ۳ این آیین نامه، نیز تصویب آیین نامه های آموزشی تمام دوره های آموزشی از وظایف و اختیارات شورای عالی برنامه ریزی آموزشی است.    

۸ - مطابق تبصره ماده ۳ و ماده ۶ قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دستورالعمل های مؤسسات آموزش عالی و دانشگاه ها باید ضمن تحقق اصول کلی آیین نامه ها، شروطی مغایر با آیین نامه برای دانش آموختگان ایجاد نکنند.    

۹ - بر اساس ماده ۳۴ آیین نامه سال ۱۳۹۷ دانشجوی دکتری پس از انتشار یک مقاله در مجلات معتبر و تأیید اساتید راهنما، موظف به دفاع از رساله خود در حضور هیأت داوران می باشند. لذا با توجه به مستندات فوق ابطال از زمان تصویب مورد تقاضا می باشد."    

۱۰ متن مقرره مورد شکایت به شرح زیر می باشد:    

" دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج    

ماده ۲: روند اجرایی برای پایان نامه های کارشناسی ارشد    

۲-۱- نمره ارزیابی دفاع پایان نامه کارشناسی ارشد بر اساس شاخص های کاربرگ شماره ۱، برمبنای نمره ۲۰ است.    

۲-۲ - در سامانه گلستان نمره پایان نامه در دو بخش نمره دفاع و نمره دستاورد پژوهشی طراحی و ثبت می شود.    

۲-۳- ثبت نمره بر مبنای نمره دفاع ملاک عمل برای پرداخت حق التدریس استاد اساتید راهنما مشاور و داور خواهد بود.    

۲-۴- دانشجو در صورتی که نتواند یا نخواهد دستاورد پژوهش انجام شده در پایان نامه خود را در نشریات معتبر علمی و یا مجامع علمی منتشر نماید، می تواند با تکمیل کاربرگ شماره ۲ نمره اعلام شده در جلسه دفاع دانش آموخته شود.    

۲-۵-  استاد/ اساتید راهنما، مشاور و داور نباید انجام دفاع یا فارغ التحصیلی دانشجو را ملزم به ارائه مقاله با دیگر دستاوردهای پژوهشی نموده یا از دانش آموختگی دانشجو به این دلیل جلوگیری نمایند.    

۲-۶- دانشجویان حداکثر ۱۲ ماه پس از تاریخ دفاع فرصت خواهند داشت تا برابر شاخص های ارزیابی مندرج در کاربرگ شماره ۳ نسبت به انجام مراحل انتشار آثار پژوهشی خود (مستخرج از پایان نامه) اقدام نمایند.    

۲-۷- آثار پژوهشی مستخرج از پایان نامه بایستی به نحو مقتضی از طرف استاد/ اساتید راهنما یا توسط استاد/ اساتید مشاور یا مدیر گروه مربوط در سامانه گلستان پژوهشی ثبت و تأیید آن را به همراه کاربرگ شماره ۳ جهت بررسی به کارشناس پژوهشی مرکز یا واحد مجری ارائه کند. کارشناس پژوهشی پس از بررسی مدارک مربوط به این کاربرگ نمره نهایی را مشخص نموده و صورتجلسه دفاع را برابر کاربرگ شماره ۴ در (۵ نسخه)، نهایی می نماید. صورتجلسه دفاع در نسخ پایان نامه درج شده و نیازی به تصویب نامه نیست. اصل نسخ صورتجلسه پس از برگزاری دفاع تا تعیین نمره نهایی در (مهلت مقرر) نزد کارشناس پژوهشی مرکز/ واحد نگهداری می شود.    

۲-۸-  بر اساس شاخص های کاربرگ شماره ۳ ارزیابی نمره در کاربرگ مربوطه درج و توسط کارشناس پژوهشی مرکز واحد مجری در زمان مقرر بررسی شده پس از تائید رئیس مرکز واحد یا معاون آموزشی وی توسط کاربر امتحانات مرکز در سامانه گلستان ثبت می گردد. مدارک مربوط پس از درج در سامانه گلستان باید به نحوی نگهداری شوند که در مراجعه هیأت های ارزیابی و نظارت قابل دسترسی و بررسی باشند.    

 ۲ - ۹ - تاریخ فراغت از تحصیل برای دانشجویان غیر مشمول در هر شرایطی تاریخ دفاع از پایان نامه خواهد بود.    

ماده ۳ : روند اجرایی برای رساله های دکتری تخصصی    

۳-۱- در شیوه آموزشی - پژوهشی و در شیوه پژوهش محور دوره دکتری تخصصی، برابر آیین نامه دوره دکتری تخصصی دانشجو پس از تدوین رساله و تأیید استاد/ اساتید راهنما برای اخذ مجوز دفاع ملزم به ارائه گواهی پذیرش مقاله و یا چاپ مقاله های علمی می باشد. اما نمره دانشجوی دکتری تخصصی پس از احراز شرایط لازم برای اخذ مجوز دفاع و شرکت در جلسه دفاع از نظر کیفیت حداکثر عالی ارزیابی می گردد. (کاربرگ شماره ۵ ) در سامانه گلستان نمره رساله در قالب بخش های دفاع و دستاورد پژوهشی ثبت می شود. ثبت نمره دفاع ملاک عمل برای پرداخت حق التدریس استاد اساتید راهنما مشاور و داور خواهد بود.    

 ۳-۲- دانشجو می تواند ۱۲ ماه پس از تاریخ دفاع برابر جدول مندرج در کاربرگ شماره ۵ این دستورالعمل و مطابق کاربرگ شماره ۶ ، مدارک گواهی پذیرش یا چاپ مقالات مستخرج از رساله را جهت بهره مندی از نمره دستاوردهای پژوهشی ارائه نماید. در صورت عدم تمایل دانشجو یا اتمام مهلت ۱۲ ماه پس از تاریخ دفاع رساله دانشجو از نظر کیفیت حداکثر عالی و بدون در نظر گرفتن نمره دستاورد پژوهشی قطعی تلقی شده و می تواند تسویه حساب کند.    

 ۳-۳- در صورت ارائه آثار پژوهشی توسط دانشجو در فرصت مقرر کارشناس پژوهشی پس از بررسی مدارک مربوط کاربرگ شماره ۶ نمره نهایی را مشخص نموده و صورتجلسه دفاع را برابر کاربرگ شماره ۷ در ۵ نسخه نهایی می نماید.    

۳-۴- مقاله های مستخرج از رساله های دکتری تخصصی در صورتی که در نشریات نامعتبر و فاقد نمایه علمی پذیرش یا چاپ شوند یا نحوه آدرس دهی دانشگاه مندرج در بند ۱۵-۲ را رعایت نکرده باشند مشمول دریافت نمره مجوز دفاع و تسویه حساب نمی شوند.    

 ۳-۵- مواردی که بر اساس آن نمره دستاوردهای پژوهشی مستخرج از رساله دکتری قابل ارزیابی بوده به شرح جدول مندرج در کاربرگ شماره ۵ می باشد.    

 تبصره: چنانچه مقاله چاپ شده جهت اخذ مجوز دفاع از رساله دکتری ( ISI ) (Q۱ دارای ضریب تأثیر) باشد علاوه بر مجوز دفاع از رساله دکتری دانشجو می تواند نسبت به بهره مندی از نمره دستاوردهای پژوهشی اقدام نماید.    

 ماده ۴:    

۴-۱- در مقاله های مستخرج از پایان نامه ها و رساله ها نویسنده اول مقاله دانشجو و یا استاد راهنمای ایشان و به نام دانشگاه پیام نور و بر اساس دستورالعمل آدرس دهی دانشگاه خواهد بود. نویسنده مسئول یا عهده دار مکاتبات می تواند استاد راهنما یا دانشجو بنا بر نظر استاد راهنما باشد. در مواردی که دو استاد راهنمای همکار وجود دارد تصمیم در خصوص نویسنده مسئول یا عهده دار مکاتبات با توافق استادان راهنما صورت می پذیرد.    

 ۴-۲- در خصوص مقاله های مستخرج به ویژه مقاله ای که برای اخذ مجوز رساله دکتری استفاده می شوند نباید نام دیگری غیر از نام دانشجو، استادان راهنما و مشاور درج گردد در غیر این صورت مشمول دریافت نمره و دیگر امتیازات نمی شوند.    

 تبصره: اگر جهت افزایش کیفیت پایان نامه یا رساله، کارهای تکمیلی و یا بین رشته ای توسط فرد یا افراد دیگری غیر از اساتید راهنما و مشاور انجام گیرد نام این افراد با تائید استاد راهنما در مقاله مستخرج که جهت اخذ یک نمره دستاوردهای پژوهشی استفاده می شود، می تواند آورده شود.    

۴-۳- کارشناس پژوهشی مرکز مسئول بررسی دقیق آثار پژوهشی ارائه شده و تطابق آن با مفاد این دستورالعمل بوده و ملزم به ارزیابی اصالت اصل آثار با گواهی های ارائه شده می باشد.- دانشگاه پیام نور"    

علی رغم ابلاغ نسخه دوم دادخواست و ضمائم آن به طرف شکایت تا زمان صدور رای در هیأت عمومی پاسخی از طرف شکایت دریافت نشده است.    

هیأت عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۱۴۰۲/۱/۲۲ با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و رؤسا و مستشاران و دادرسان شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است.    

رای هیأت عمومی    

الف. اولاً براساس جزء ۴ بند (ب) ماده ۲ قانون اهداف، وظایف و تشکیلات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مصوب سال ۱۳۸۳، تعیین ضوابط، معیارها و استانداردهای علمی مؤسسات آموزش عالی و تحقیقاتی، رشته ‌ها و مقاطع تحصیلی با رعایت اصول انعطاف، پویایی، رقابت و نوآوری علمی از مأموریت های اصلی و در حدود اختیارات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در زمینه اداره امور دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی تحت پوشش وزارتخانه یاد شده است و در راستای ایفای مأموریت ها و اختیارات فوق، آیین ‌نامه آموزشی دوره کارشناسی ارشد ناپیوسته در جلسه شماره ۸۶۶-۱۳۹۴/۷/۴ و آیین ‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی ( Ph.D ) در جلسه شماره ۸۷۱-۱۳۹۴/۱۱/۲۴ به تصویب شورای برنامه‌ ریزی آموزش عالی رسیده است. ثانیاً هیأت داوران، اعضای هیأت علمی یا افراد متخصص دارای صلاحیت دانشگاهی هستند که برای ارزیابی کمّی و کیفی پایان نامه و یا رساله در دوره کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی مطابق دستورالعمل اجرایی مصوب دانشگاه انتخاب می‌شوند و برمبنای ماده ۲۲ آیین‌ نامه دوره کارشناسی ارشد : «دانشجو پس از تدوین پایان نامه و تأیید استاد راهنما، موظّف است با رعایت ضوابط مؤسسه در حضور هیأت داوران از پایان نامه خود دفاع کند» و مطابق ماده ۲۳ آیین ‌نامه مزبور، ارزشیابی کیفی پایان‌نامه براساس ۲۰ نمره صورت می ‌پذیرد. ضمن اینکه به موجب ماده ۱۹ آیین‌ نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی ( Ph.D ) مصوب ۱۳۹۴/۱۱/۲۴ شورای عالی برنامه ‌ریزی آموزشی : «دانشجو پس از تدوین رساله به شرط کفایت دستاوردهای علمی و چاپ یک مقاله علمی - پژوهشی مستخرج از رساله، با تأیید استاد/استادان راهنما مجاز است در حضور هیأت داوران از رساله خود دفاع کند» و برمبنای رای شماره ۱۲۸۶ مورخ ۱۳۹۹/۱۰/۹ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، الزام به چاپ مقاله مندرج در این ماده، علاوه بر پذیرش آن، فاقد وجاهت قانونی اعلام شده است و به دلالت ماده ۲۰ آیین‌ نامه مورد اشاره، ارزشیابی از سقف ۲۰ نمره انجام می‌ گیرد. بنابراین ارزشیابی کیفی رساله از اختیارات هیأت داوران است و همچنین ارائه مقاله، شرط دفاع از رساله دکتری بوده و تخصیص بخشی از نمره رساله به دستاوردهای پژوهشی برخلاف مقررات مندرج در آیین ‌نامه آموزشی دوره دکتری است و براساس ماده ۲۳ آیین‌ نامه دوره دکتری، دانشگاه پیام نور باید در تدوین و تصویب شیوه ‌نامه اجرایی نظارت بر اجرای مفاد آیین‌نامه مذکور، اصول و ضوابط اصلی دوره دکتری مندرج در آیین‌نامه را رعایت نماید. بنا به مراتب فوق، مواد ۲ و ۳ دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان ‌نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج مصوب جلسه شماره ۱۴۰ مورخ ۱۴۰۰/۳/۳۱ شورای دانشگاه پیام نور که ارزیابی پایان ‌نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری را از سقف ۱۹ نمره در نظر گرفته، خارج از حدود اختیار مرجع تصویب‌کننده آن بوده و مستند به بند ۱ ماده ۱۲ و مواد ۱۳ و ۸۸ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال ۱۳۹۲ از تاریخ تصویب ابطال می ‌شود.    

ب. اولاً برمبنای ماده ۱۹ آیین‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی ( Ph.D ) مصوب ۱۳۹۴/۱۱/۲۴ شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی مقرر شده است که : «دانشجو پس از تدوین رساله به شرط کفایت دستاوردهای علمی و چاپ یک مقاله علمی - پژوهشی مستخرج از رساله، با تأیید استاد/استادان راهنما مجاز است در حضور هیأت داوران از رساله خود دفاع کند» و وفق رای شماره ۱۲۸۶ مورخ ۱۳۹۹/۱۰/۹ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری، الزام به چاپ مقاله مندرج در این ماده علاوه بر پذیرش آن، فاقد وجاهت قانونی است. ثانیاً مستنبط از ماده مزبور این است که مقاله مستخرج از رساله توسط دانشجو نوشته شده و استاد/استادان راهنما صرفاً وظیفه نظارت و راهنمایی جهت اصلاح آن را برعهده دارند. ثالثاً براساس ماده ۲۳ آیین ‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی، دانشگاه پیام نور می ‌بایست در تدوین و تصویب شیوه ‌نامه اجرایی نظارت بر اجرای مفاد آیین ‌نامه مذکور، اصول و ضوابط اصلی دوره دکتری مندرج در آیین ‌نامه را رعایت کند و این در حالی است که آن بخش از مقرره مورد اعتراض که متوقّف بر اجازه یا عدم اجازه استاد راهنما درخصوص اعلام دانشجو به عنوان نویسنده مسئول است، به توسعه دامنه شمول حکم مقرر در ماده ۱۹ آیین‌ نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی ( Ph.D ) منتهی شده است. رابعاً ماده ۱۹ آیین ‌نامه آموزشی دوره دکتری تخصصی در مقام بیان نحوه دفاع از رساله دکتری و شرایط آن است و سکوت این ماده درخصوص اینکه چه کسی نویسنده مسئول باشد، مجوزی برای نویسنده‌ مسئول تلقّی کردن استاد راهنما نیست و باید این موضوع را در پرتو اصول کلّی حقوق عمومی از قبیل اصل عدم صلاحیت و اصل برابری و منع تبعیض تفسیر کرد و بدیهی است که اصل بر عدم صلاحیت استاد راهنما برای نویسنده‌ مسئول بودن مقاله است و خلاف آن نیاز به تصریح دارد. خامساً مستفاد از ماده ۳ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب سال ۱۳۴۸ با اصلاحات بعدی، مقاله علمی مستخرج از رساله، اثر حقوقی مستقلی است که پدیدآورنده آن دانشجو بوده و وی مالک فکری آن محسوب می‌شود و استاد راهنما صرفاً وظیفه نظارت بر آن را برعهده دارد. سادساً قانون پیشگیری و مقابله با تقلّب در تهیه آثار علمی مصوب سال ۱۳۹۶، در مقام بیان عمل مجرمانه‌ تقلّب در تهیه آثار علمی و مجازات آن بوده و از این قانون، الزام دانشجویان به ذکر نام استاد راهنمای رساله به عنوان نویسنده مسئول در مقالات علمی - پژوهشی مستخرج از رساله قابل استنتاج نیست. بنا به دلایل فوق، آن بخش از ماده ۴ دستورالعمل اختصاص بخشی از نمره کل پایان ‌نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری تخصصی به دستاوردهای پژوهشی مستخرج مصوب جلسه شماره ۱۴۰ مورخ ۱۴۰۰/۳/۳۱ شورای دانشگاه پیام نور که تعیین دانشجو به عنوان نویسنده مسئول را بنا بر نظر استاد راهنما قرار داده، خارج از حدود اختیار است و مستند به بند ۱ ماده ۱۲ و مواد ۱۳ و ۸۸ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب سال ۱۳۹۲ از تاریخ تصویب ابطال می ‌شود./    

حکمتعلی مظفری رئیس هیأت عمومی دیوان عدالت اداری