معرفی شهرستان فومن | استان گیلان

مقدمه

آیا تا به حال به شهری سفر کرده‌اید که در هر قدم، تاریخ، طبیعت و فرهنگ را با هم در آغوش بگیرد؟ آیا می‌دانستید که در دل سرسبزترین استان ایران، شهری با سه هزار سال قدمت وجود دارد که زمانی پایتخت گیلان غربی بوده و امروز به «شهر مجسمه‌ها» شهرت دارد؟

شهرستان فومن یکی از کهن‌ترین و جذاب‌ترین مناطق استان گیلان است که در جنوب غربی این استان، میان شالیزارهای سبز و کوهپایه‌های جنگلی تالش جای گرفته است. این شهرستان نه‌تنها خانه قلعه‌ای است که در تاریخ هرگز فتح نشده، بلکه دربرگیرنده روستایی پلکانی است که یونسکو آن را به رسمیت شناخته؛ ماسوله‌ای که سقف هر خانه‌اش، حیاط خانه بالایی است.

در این راهنمای جامع، همه چیز درباره شهرستان فومن را خواهید یافت؛ از ریشه‌های تاریخی سه‌هزارساله و پیشینه تمدنی آن گرفته تا موقعیت جغرافیایی، آب‌وهوا، جاذبه‌های طبیعی و تاریخی، وضعیت اقتصادی و کشاورزی، و خدمات شهری. اگر قصد سفر به این منطقه را دارید، می‌خواهید درباره اقتصاد و زیرساخت‌های آن بدانید، یا صرفاً کنجکاو هستید که این «شهر مجسمه‌ها» چه رازهایی در دل دارد، تا پایان این مقاله با ما همراه باشید.

اطلاعات پایه و پیشینه تاریخی شهرستان فومن

مرکز شهرستان فومن و تقسیمات تابعه

شهر فومن، مرکز شهرستان فومن، در ناحیه جلگه‌ای گیلان واقع شده و توسط باغ‌ها و شالیزارهای سرسبز محصور شده است. این شهر در فاصله ۲۷ کیلومتری شهرستان رشت (مرکز استان) و ۳۵۶ کیلومتری کلانشهر تهران قرار دارد و از شمال به شهرستان صومعه‌ سرا و شهرستان ماسال ، از جنوب به شهرستان شفت و شهرستان طارم استان زنجان و از غرب به شهرستان خلخال در استان اردبیل محدود می‌شود. مساحت شهر فومن حدود ۲۹ کیلومتر مربع است و در ارتفاعی حدود ۳ متر پایین‌تر از سطح آب‌های آزاد قرار دارد.

تقسیمات کشوری این شهرستان شامل دو بخش مرکزی و سردار جنگل است. دهستان‌های تابعه نیز عبارتند از آلیان، ماکلوان، رودپیش، گشت، گوراب‌پس و لولمان. علاوه بر شهر فومن، شهرهای ماسوله و ماکلوان نیز از توابع این شهرستان به شمار می‌روند که هر یک از جایگاه ویژه‌ای در حوزه گردشگری و فرهنگ منطقه برخوردارند.

پیشینه سکونت، تمدن و شکل‌گیری شهرستان فومن

فومن با قدمتی ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ ساله، یکی از قدیمی‌ترین و تاریخی‌ترین مناطق شمال ایران به شمار می‌رود. قراین تاریخی نشان می‌دهند که پیش از اسلام، اقوام باستانی کاسپی و کادوسی در این نواحی سکونت داشته‌اند. در دوران اسلامی نیز این منطقه به عنوان مرکز سیاسی و اقتصادی بخش بیه‌پس (گیلان غربی) شناخته می‌شد و پیوسته در کانون رویدادهای مهم تاریخی این ناحیه قرار داشت.

روند تاریخی قدرت در فومن از دوران باستان تا عصر صفوی مسیری پرفراز و نشیب را پیموده است. در دوران باستان، این منطقه کانون زندگی اقوام گیلک و تالش بوده و در اواخر دوره ساسانی به تختگاه خاندان‌های حکومتگر گیلانشاه و دابویهیان تبدیل شد. در قرون هفتم تا نهم هجری، خاندان اسحاق‌وند که نسب خود را به اشکانیان می‌رساندند بر این منطقه فرمانروایی کردند. سرانجام در عصر صفوی، تا سال ۹۸۰ هجری قمری، فومن همچنان حاکم‌نشین بیه‌پس بود تا اینکه جمشید سلطان مرکزیت را به رشت منتقل کرد.

تاریخچه نام شهرستان فومن و تغییرات آن در گذر زمان

درباره وجه تسمیه فومن نظریه‌های گوناگونی وجود دارد که ریشه در زبان‌های باستانی و ویژگی‌های بومی منطقه دارد. نخستین نظریه به زبان اوستایی بازمی‌گردد؛ «پو» یا «فو» به معنای پناه بخشیدن و «من» به معنای اندیشیدن است و بر این اساس، فومن را پناهگاه اندیشمندان معنا می‌کنند. دومین نظریه بر پایه فرهنگ معین بنا شده که در آن «فوم» به معنای سیر است و با پسوند «ن» به معنای جایگاه کشت سیر تعبیر می‌شود. برخی پژوهشگران نیز نام فومن را برگرفته از واژه بهمن (وهو-من به معنای اندیشه نیک) در شاهنامه و اوستا می‌دانند.

این شهر در طول تاریخ با القابی همچون دارالاماره و فومن‌المبارک شناخته می‌شده است. امروزه نیز به دلیل وجود تندیس‌های متعدد در میادین و پارک‌های شهر، لقب «شهر مجسمه‌ها» یافته که هویتی بصری و فرهنگی منحصربه‌فرد به آن بخشیده است.

موقعیت جغرافیایی و مشخصات کلی شهرستان فومن

موقعیت جغرافیایی و مجاورت‌ها

شهرستان فومن در محدوده جنوب غربی استان گیلان واقع شده است. مرکز این شهرستان، یعنی شهر فومن، در فاصله ۲۵ تا ۲۷ کیلومتری غرب شهر رشت و حدود ۳۵۶ تا ۳۶۰ کیلومتری تهران قرار دارد. از نظر مختصات جغرافیایی، این شهر در ۳۷ درجه و ۱۳ دقیقه عرض شمالی و ۴۹ درجه و ۱۸ دقیقه طول شرقی واقع شده و ارتفاع آن حدود ۳ متر پایین‌تر از سطح آب‌های آزاد است.

فومن از سمت شمال با شهرستان‌های صومعه‌سرا و ماسال، از سمت شرق با شهرستان‌های رشت و شفت، و از سمت جنوب و جنوب شرقی با شهرستان شفت هم‌مرز است. در سمت جنوب و جنوب غربی نیز این شهرستان با استان زنجان (شهرستان طارم) و رشته‌کوه‌های البرز مجاورت دارد. از سمت غرب و شمال غربی هم فومن با استان اردبیل و شهرستان خلخال هم‌مرز است که این موقعیت، شهرستان را به چهارراه ارتباطی مهمی میان گیلان، اردبیل و زنجان تبدیل کرده است.

مساحت و جمعیت شهرستان فومن

مساحت کل شهرستان فومن ۱۰۰۲ کیلومترمربع است که از این حیث رتبه پنجم را در استان گیلان به خود اختصاص داده است. مساحت محدوده شهری فومن نیز حدود ۲۹ کیلومترمربع (معادل ۲۹۰۰ هکتار) است.

در خصوص آمار جمعیتی، جمعیت شهرستان فومن بر اساس سرشماری‌های مختلف بین ۹۲ هزار تا بیش از ۱۰۳ هزار نفر گزارش شده که ۴۱ درصد آن‌ها شهرنشین و ۵۹ درصد روستانشین هستند. جمعیت خود شهر فومن نیز بین ۲۷ هزار تا ۳۶ هزار نفر برآورد شده است. ساکنان این شهرستان را عمدتاً دو قوم گیلک و تالش تشکیل می‌دهند؛ گیلک‌ها بیشتر در نواحی جلگه‌ای ساکن‌اند و به گویش بیه‌پس سخن می‌گویند، در حالی که تالشان بیشتر در مناطق کوهستانی غربی زندگی می‌کنند و به زبان تالشی تکلم می‌کنند. اکثریت مردم این دیار مسلمان و پیرو مذهب شیعه اثنی‌عشری هستند.

طبیعت، گردشگری و جذابیت‌های محیطی شهرستان فومن

طبیعت و تفرجگاه‌ها

آبشار لارچشمه : این جاذبه با ارتفاع حدود ۶ متر در مسیر جاده فومن به ماسوله، محیطی دل‌انگیز برای عکاسی و استراحت فراهم کرده است.

آبشار دودوزن : این آبشار در منطقه کوهستانی خرم‌کوه نیز از زیباترین آبشارهای منطقه به شمار می‌رود.

چشمه‌های معدنی علی‌ زاخونی و زمزمه : این چشمه ها در منطقه ماسوله نیز به دلیل داشتن بی‌کربنات، خواص درمانی برای بیماری‌های گوارشی و ریوی دارند. آب این چشمه‌ها به دلیل مجاورت با معادن آهن، رنگی نارنجی و طعمی تلخ دارد که بومیان آن را با شکر مخلوط می‌کنند.

منطقه گشت‌ رودخان و سیاه‌مزگی : این مناطق با جنگل‌های هیرکانی و دره‌های عمیق، زیستگاه جانوران نادری چون پلنگ و خرس قهوه‌ای است. ییلاقاتی همچون زودل‌سر در مسیر قله تراشوم و ییلاق آندره در مرز گیلان و زنجان نیز با آب و هوای خنک و سکوت کوهستان، پناهگاهی برای طبیعت‌گردان هستند.

جاده سراوان به فومن : این جاده با تونل‌های درختی سربه‌فلک‌کشیده و مه صبحگاهی نیز یکی از زیباترین جاده‌های جنگلی ایران محسوب می‌شود که موزه میراث روستایی گیلان در ابتدای آن قرار دارد.

میراث تاریخی و آثار کهن شهرستان فومن

قلعه رودخان (دژ حسامی) : این قلعه عظیم‌ترین اثر تاریخی منطقه است؛ این دژ نظامی که بر فراز ارتفاعات جنگلی ساخته شده، متعلق به دوره ساسانیان است و در دوران اسلامی بازسازی شده است. این قلعه با ۶۵ برج و بارو و دیواری به طول ۱۵۰۰ متر، به دلیل سیستم دفاعی هوشمندانه‌اش در طول تاریخ هرگز توسط دشمنان فتح نشده است.

شهر تاریخی ماسوله : این شهر با قدمتی ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ ساله، به گونه‌ای ساخته شده که سقف هر خانه، حیاط خانه بالایی است. ماسوله که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده، نمادی از تعامل زیبای انسان با طبیعت کوهستانی است.

غار خون‌ فوشه : این غار با قدمتی بالغ بر ۳۰۰۰ سال در منطقه‌ای جنگلی قرار دارد و به دلیل ویژگی‌های زمین‌شناسی و باستانی از اهمیت والایی برخوردار است.

محوطه باستانی کاسی‌ سرا : این جاذبه در منطقه گشت‌رودخان نیز آثاری از عصر آهن و سکونت‌گاه‌های ۳۰۰۰ ساله را در دل خود جای داده است.

موزه مردم‌شناسی فومن و ماسوله : این جاذبه نیز با نمایش ابزارهای فنی، وسایل شکار و اسناد قدیمی، سبک زندگی گذشته اهالی این منطقه را به تصویر می‌کشند.

مکان‌های مذهبی و آیین‌های محلی

بقعه سبزقبا : این بقعه در روستای شنبه‌بازار، مدفن یکی از نوادگان امام موسی بن جعفر (ع) است و زیارتگاه بسیاری از زائران به شمار می‌رود.

بقعه عون بن علی : این بقعه در ماسوله نیز بنایی هشت‌ضلعی متعلق به قرن دوم یا سوم هجری است که ضریح منبت‌کاری‌شده و در معروف به «چله‌خانه» از ویژگی‌های هنری برجسته آن هستند.

آیین درخت آقادار : این آیین یکی از جذاب‌ترین سنت‌های بومی منطقه بشمار میرود؛ در نزدیکی اماکن مذهبی فومن، درختان کهنسالی وجود دارند که بومیان به آن‌ها «آقادار» می‌گویند و به نشانه برآورده شدن حاجات، پارچه‌های سبزرنگی به شاخه‌هایشان گره می‌زنند. این آیین ریشه‌ای عمیق در باورهای قدیمی مردم منطقه دارد.

شرایط اقلیمی و آب‌وهوای شهرستان فومن

ویژگی‌های اقلیمی شهرستان فومن

شهرستان فومن دارای اقلیم معتدل و مرطوب است که تحت تأثیر جریان‌های هوایی خزری و کوهستان‌های البرز شکل می‌گیرد. بر اساس روش طبقه‌بندی اقلیمی دومارتن، این منطقه در طبقه «خیلی مرطوب» قرار می‌گیرد. میزان رطوبت نسبی در فومن بسیار بالا بوده و به طور میانگین ۹۰ درصد برآورد می‌شود که در هیچ زمانی از سال به کمتر از ۷۰ درصد نمی‌رسد.

به علت ابری بودن مداوم هوا و کثرت بارندگی، متوسط ساعات تابش خورشید در این شهرستان بسیار کم است و روزهای آفتابی تنها حدود یک‌سوم کل روزهای سال را تشکیل می‌دهند. بادهای منطقه از جهات مختلف جریان دارند؛ شدیدترین آن‌ها باد گرم زمستانی (گرمش) است که از سمت غرب می‌وزد و اغلب سبب خسارات شدید و آتش‌سوزی در مناطق جنگلی می‌شود. در مقابل، در فصول بهار و پاییز، وزش بادهای مرطوب از جانب دریا موجب افزایش تراکم بخار در دامنه ارتفاعات و ریزش باران‌های سودمند می‌گردد.

تغییرات دمای فصلی و روزانه

میانگین دمای سالانه در شهرستان فومن حدود ۱۵.۷ تا ۱۶ درجه سانتی‌گراد گزارش شده است. حداکثر مطلق درجه حرارت به ۳۴.۵ درجه و حداقل مطلق آن به ۱- درجه سانتی‌گراد می‌رسد. تابستان‌های فومن دارای گرما و رطوبت (شرجی) خاصی است که گاهی می‌تواند برای ساکنان و گردشگران آزاردهنده باشد. در مقابل، زمستان‌های این شهرستان سرد بوده و با بارش برف همراه است. بر اساس آمارهای هواشناسی، فومن به طور متوسط ۱۱ روز یخبندان در سال دارد که بیشترین ایام آن در چهار ماه آخر سال رخ می‌دهد.

نوسانات دمای روزانه نیز می‌تواند چشمگیر باشد؛ برای نمونه در اواخر بهمن ماه، نوسان دمایی بین ۹ تا ۳۱ درجه سانتی‌گراد در بازه چند روزه گزارش شده است. با گذار از نواحی جلگه‌ای به سمت ارتفاعات و مناطق ییلاقی نیز از رطوبت هوا کاسته شده و دما تعدیل می‌یابد که شرایط آسایش مطلوبی را برای گردشگران فراهم می‌آورد.

میزان بارش و الگوهای بارندگی

میزان بارندگی سالانه در شهرستان فومن به طور میانگین ۱۲۷۵ میلی‌متر است که این رقم آن را در زمره مرطوب‌ترین مناطق کشور قرار می‌دهد. الگوهای بارندگی نشان‌دهنده فراوانی بارش در فصول بهار و پاییز است؛ در این فصول، وزش بادهای مرطوب از سمت دریا و برخورد با دامنه ارتفاعات غربی، موجب تراکم بخار و ریزش باران‌های مداوم می‌شود.

زمستان‌های فومن نیز شاهد بارش‌های جوی قابل توجهی است که در مناطق کوهستانی و روستایی اغلب به صورت برف سنگین ظاهر می‌شود و گاهی راه‌های ارتباطی برخی روستاها را مسدود می‌کند. این حجم بالای بارندگی و رطوبت مداوم، موجب سرسبزی پایدار اراضی فومن، رشد باغ‌های چای وسیع و شالیزارهای پرمحصول شده است. وجود رودخانه‌هایی مانند گازروبار و شوپول که هسته اولیه شهر را شکل داده‌اند نیز از پیامدهای مستقیم این وضعیت آبی و بارندگی غنی به شمار می‌روند.

ویژگی‌های اقتصادی و زیرساختی شهرستان فومن

بخش کشاورزی و محصولات باغی

برنج‌کاری اصلی‌ترین فعالیت زراعی فومن است. این شهرستان دارای ۱۳ هزار و ۸۰۰ هکتار اراضی شالیزاری است که حدود ۵۰ درصد آن به صورت مکانیزه کشت می‌شود. علاوه بر برنج، چای محصول غالب دیگر منطقه به شمار می‌رود که با توجه به وجود کارخانه‌های فرآوری در شهرستان، سودآوری مناسبی برای کشاورزان محلی دارد. در سال‌های اخیر، کشت دوم در ۵ هزار و ۳۰۰ هکتار از اراضی فومن رونق چشمگیری یافته و محصولاتی نظیر باقلا مازندرانی، کلزا، ذرت و انواع سبزیجات برگی و غده‌ای را شامل می‌شود.

در حوزه باغداری، فومن دارای هزار و ۲۵۵ هکتار انواع محصولات باغی است. کشت کیوی در ۹۹ هکتار از باغات شهرستان انجام می‌شود و به دلیل شرایط آب و هوایی مساعد، رشد تولید قابل توجهی داشته است. محصولاتی چون سیر، گردو، توت‌فرنگی و صیفی‌جات گلخانه‌ای از دیگر تولیدات کشاورزی منطقه هستند. تولید قارچ خوراکی و گل و گیاهان زینتی نیز از ظرفیت‌های در حال توسعه در بخش کشاورزی فومن به شمار می‌روند.

بخش دامداری و دامپروری

دامداری از مشاغل رایج و استراتژیک در فومن است و این شهرستان پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به یکی از قطب‌های دامپروری استان دارد. سالانه بالغ بر ۵ هزار و ۷۶۰ تن شیر خام در این شهرستان تولید و به بازارهای مصرف عرضه می‌شود. پرورش دام‌های سنگین مانند گاو نسبت به دام‌های سبک رواج بیشتری دارد و تلاش‌ها به سمت صنعتی‌سازی این واحدها معطوف شده است.

فومن همچنین یکی از قطب‌های پرورش کرم ابریشم (نوغانداری) در کشور است و سالانه هزاران جعبه تخم نوغان میان بهره‌برداران توزیع می‌شود. در بخش طیور، پرورش اردک به دلیل هماهنگی با چرخه کشت برنج در شالیزارها اهمیت ویژه‌ای دارد و پرورش مرغ تخم‌گذار، بوقلمون و غاز نیز در حال گسترش است. زنبورداری و تولید عسل با تکیه بر مراتع غنی منطقه، و پرورش زالو به عنوان برندی شناخته‌شده در سطح بین‌المللی، از دیگر بخش‌های درآمدزای دامپروری در فومن هستند.

صنایع و واحدهای تولیدی

شهرستان فومن با دارا بودن شهرک‌های صنعتی نظیر کوچی‌چال و گوشلوندان، از قطب‌های صنعتی شناخته‌شده گیلان به شمار می‌رود. از حدود ۱۲۰ کارخانه موجود در شهرک‌های صنعتی، حدود ۷۰ واحد فعال هستند که در زمینه‌هایی همچون تولید یخچال، جوراب‌بافی، آب معدنی و مواد شوینده فعالیت می‌کنند. مجتمع صنایع سلولزی فومنات (نئوپان فومنات) یکی از واحدهای تولیدی بزرگ و شاخص منطقه است که نقش مهمی در تولیدات چوبی استان ایفا می‌کند.

در حوزه صنایع شیمیایی و دارویی، مجموعه‌های بزرگی نظیر فومن شیمی (تولیدکننده روغن موتور، روغن ترمز و ضدیخ) و فومن‌وش (تولیدکننده محصولات آرایشی، بهداشتی و دارویی) در این شهرستان مستقر هستند. صنایع غذایی نیز در فومن بسیار پررونق بوده و شامل واحدهای صنعتی و سنتی تولید کلوچه، کارخانه‌های چای‌سازی، واحدهای شالیکوبی، صنایع لبنی و فرآوری سبزیجات می‌شود.

محصولات شاخص و ظرفیت صادرات

کلوچه فومن شاخص‌ترین محصول صادراتی و برند فرهنگی-اقتصادی این شهرستان است که شهرتی ملی و فراملی دارد. در بخش محصولات کشاورزی، کیوی به دلیل مرغوبیت بالا و قرارگیری گیلان در مسیر کریدورهای تجاری، پتانسیل قابل توجهی برای صادرات به کشورهای آسیای میانه دارد. زالوی تولید شده در فومن نیز به کشورهایی نظیر روسیه، تایلند، مالزی، عراق، سوریه و لبنان صادر می‌شود.

محصولات صنعتی از جمله تولیدات فومن شیمی با مشارکت شرکت‌های بین‌المللی به بازارهای جهانی راه یافته‌اند. ظرفیت‌های صادراتی قابل توجهی نیز در بخش نخ ابریشم، گوشت اردک و محصولات صنایع دستی مانند عروسک‌بافی و قلاب‌بافی (به‌ویژه در مناطق ماسوله و قلعه رودخان) وجود دارد که در صورت برندسازی و بسته‌بندی اصولی، می‌تواند ارزآوری چشمگیری برای منطقه به همراه داشته باشد.

خدمات عمومی و کیفیت زندگی شهری در شهرستان فومن

رستوران‌ها، بازارها و فضاهای خرید

رستوران ها

• رستوران پارس

• رستوران دایی بهروز

• رستوران گیل بانو

• رستوران نمونه

• رستوران کولمه

• رستوران‌ مریم

• رستوران نرگس

بازار های سنتی و مراکز خرید مدرن

• بازار سنتی فومن (بازار بزرگ سردار جنگل)

• سه‌شنبه بازار فومن

• پاساژ امیر

• پاساژ کارن

• پاساژ تقوی

• پاساژ عموئی

مراکز درمانی و بیمارستان‌ها

• بیمارستان عمومی امام حسن مجتبی (ع)

• درمانگاه شبانه‌روزی پارس

• درمانگاه ولیعصر

• درمانگاه تأمین اجتماعی

• مرکز بهداشت شماره ۳ فومن

• کلینیک سمیع

مراکز آموزشی: دانشگاه‌ها، مؤسسات فنی و علمی

• دانشکده فنی فومن وابسته به دانشگاه تهران

خدمات تفریحی، ورزشی، فرهنگی و اجتماعی

خدمات تفریحی و فضای سبز شهری

• پارک شهر (پارک کودک)

• بوستان شهرک بهجت

• پارک شهربیجار

• بوستان مفاخر

• پارک کوی فرهنگیان

خدمات ورزش و تندرستی

• سالن ورزشی غلامرضا تختی

• سالن حجاب

• باشگاه‌ بدنسازی اکسیژن

• باشگاه‌ بدنسازی ارسلان

• باشگاه‌ بدنسازی آدرنالین

• زورخانه پوریای ولی

خدمات فرهنگی و هنری

• مرکز فرهنگی و هنری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

نتیجه‌گیری

شهرستان فومن سرزمینی است که در آن گذشته و حال، طبیعت و فرهنگ، سنت و مدرنیته در هم می‌آمیزند و تجربه‌ای یکتا می‌آفرینند. در این مقاله از زوایای مختلف با این شهرستان کهن آشنا شدیم؛ از ریشه‌های سه‌هزارساله‌ای که نام فومن را به پناهگاه اندیشمندان یا کشتگاه سیر تعبیر می‌کنند، تا جغرافیایی که این منطقه را به چهارراه ارتباطی میان گیلان، اردبیل و زنجان تبدیل کرده است.

طبیعت فومن با آبشارهای دل‌انگیز، چشمه‌های معدنی، جنگل‌های هیرکانی و ییلاقات خنک کوهستانی، گردشگران را در هر فصل به آغوش می‌کشد. میراث تاریخی آن از قلعه رودخان شکست‌ناپذیر تا ماسوله ثبت‌شده در فهرست یونسکو، گواهی بر تمدن عمیق این منطقه است. اقتصادی پویا بر پایه برنج، چای، کلوچه مشهور فومن و محصولاتی نظیر زالو با بازار صادراتی بین‌المللی، در کنار صنایع فعال و زیرساخت‌های رو به رشد، تصویری از شهرستانی پیشرو ترسیم می‌کند. خدمات شهری از بیمارستان تخصصی تا دانشکده دانشگاه تهران و فضاهای فرهنگی و ورزشی متنوع، کیفیت زندگی در فومن را تکمیل می‌کنند.

اگر به دنبال مقصدی هستید که در آن تاریخ را لمس کنید، طبیعت بکر را نفس بکشید و مزه کلوچه‌ای را بچشید که نسل‌ها مهمان‌نواز این دیار بوده، فومن منتظر شماست.

سوالات متداول