معرفی شهرستان کلات | استان خراسان رضوی
کلات؛ شهری کوهستانی با معماری شگفتانگیز، پیشینه تاریخی کمنظیر، طبیعت بکر، اقتصاد مبتنی بر کشاورزی و ظرفیتهای گردشگری، فرهنگ و توسعه
مقدمه
آیا میدانستید شهری در ایران وجود دارد که تیمور لنگ ۱۴ بار به آن حمله کرد اما نتوانست آن را فتح کند؟ شهری که روزگاری خزانهدار گنجینههای بیمانند نادرشاه بود و جواهراتی چون کوهنور و دریاینور در آن نگهداری میشد؟
شهرستان کلات در شمالشرقی استان خراسان رضوی، یکی از پرشکوهترین و مرموزترین شهرهای تاریخی ایران است. این شهرستان که در دل کوههای هزارمسجد آرمیده، ترکیبی بینظیر از تاریخ کهن، طبیعت بکر و فرهنگ اصیل ایرانی را در خود جای داده است.
در این مقاله جامع، شما را با تمام ابعاد شهرستان کلات آشنا میکنیم. از پیشینه تاریخی و میراث افشاریه گرفته تا جاذبههای گردشگری، اقتصاد، خدمات و کیفیت زندگی در این منطقه. اگر به دنبال مقصدی متفاوت برای سفر هستید یا میخواهید با یکی از گنجینههای پنهان ایران آشنا شوید، تا پایان این مقاله همراه ما باشید.
کلات کجاست؟ موقعیت جغرافیایی و دسترسی
شهرستان کلات در شمالشرقی استان خراسان رضوی و در فاصله حدود ۱۴۵ تا ۱۵۰ کیلومتری مشهد واقع شده است. این شهرستان با مساحتی در حدود ۳۵۰۰ کیلومتر مربع، یکی از پهنههای کوهستانی و مرزی ایران بهشمار میرود.
کلات از نظر همسایگی به این صورت است:
شمال و شرق: کشور ترکمنستان (با تپهماهورهایی به طول ۱۸۰ کیلومتر)
جنوب: کوههای هزارمسجد و شهرستان مشهد
غرب: شهرستان درگز
شرق: شهرستان سرخس
مسیر دسترسی به کلات از مشهد یکی از زیباترین و هیجانانگیزترین جادههای کوهستانی ایران است. این جاده پرپیچوخم با گردنهها و صخرههایی با شیب نزدیک به ۹۰ درجه، خود به تنهایی تجربهای فراموشنشدنی برای هر مسافری است.
تاریخچه کلات: از دوران ساسانی تا افشاریه
ریشه نام کلات
واژه «کلات» در زبان فارسی به معنای ارگ، بارو و قلعه است. این نامگذاری کاملاً با ویژگیهای جغرافیایی منطقه همخوانی دارد، چرا که کلات در میان کوهها و درههای پرپیچوخم جای گرفته و از دیرباز همچون دژی طبیعی و نفوذناپذیر عمل کرده است.
نخستین بار نام کلات در شاهنامه فردوسی آمده و داستان حماسی فرود پسر سیاوش در آن دیار که حدفاصل قلمرو ایرانیان و تورانیان بوده، رقم خورده است.
کلات در دوران ساسانی و پیش از افشاریه
آثار برج و باروی برجایمانده در ضلع شمالی شهر کنونی، نشان از استحکامات و حضور در دوران ساسانیان دارد. این منطقه پیش از اسلام با نام «مهرداد» و در دوره ساسانیان با عنوان «ابدوان» شناخته میشد.
در روزگار سامانیان این منطقه مأمن سردارانی چون ابوعلی سیمجور بود. در دوران سلجوقی نیز بناهایی همچون «بند نادری» ساخته شد که نشاندهنده اهمیت حیاتی این ناحیه بوده است. با قدرتگیری ایلخانان مغول، دروازههایی همچون «ارغونشاه» ساخته شد و بر اهمیت سیاسی و نظامی کلات افزود.
عصر طلایی کلات: دوران نادرشاه افشار
نقطه اوج اعتبار و جایگاه کلات بیتردید در عصر نادرشاه افشار بود. نادر پس از فتح هند و بهدست آوردن گنجینههای عظیم، کلات را به پایتخت ییلاقی و خزانهخانه امن خویش تبدیل کرد. دیوارههای طبیعی کوههای هزارمسجد، دروازههای قابل کنترل و موقعیت راهبردی، آن را به بهترین محل برای استقرار پادشاه افشاری بدل ساخت.
گنجینههای بیمانند نادرشاه از جمله تخت طاووس، الماس کوهنور و الماس دریاینور در همین شهر نگهداری میشد. به همین دلیل کلات را «سرزمین گنجهای پنهان» نیز مینامند.
از آن پس ترکیب «کلات نادری» یا «کلات نادر» در متون و روایتها رواج یافت و به هویت تاریخی-سیاسی منطقه تبدیل شد.
تقسیمات کشوری و جمعیت شهرستان کلات
شهرستان کلات تا سال ۱۳۸۲ از توابع شهرستان مشهد محسوب میشد و در این سال بهعنوان شهرستانی مستقل شناخته شد. بر اساس سرشماری عمومی سال ۱۳۹۵، جمعیت این شهرستان حدود ۳۶,۲۳۷ نفر گزارش شده است.
بخشهای شهرستان کلات
بخش مرکزی: قدیمیترین و پرجمعیتترین بخش با مرکزیت شهر کلات است. این بخش شامل دهستانهای کبودگنبد و چرم میشود. جمعیت آن در سرشماری ۱۳۹۵ حدود ۱۵,۷۴۵ نفر بود. شهر کلات با ۷,۶۸۷ نفر مرکز اصلی این بخش است و شهر چرمکهنه نیز با جمعیتی نزدیک به ۳,۶۸۸ نفر در همین محدوده جای دارد.
بخش زاوین: در جنوبشرقی شهرستان با مرکزیت شهر شهرزو قرار دارد. این بخش شامل دهستانهای زاوین و پساکوه و شهرهای شهرزو و چنار است. جمعیت این بخش حدود ۱۴,۴۱۷ نفر برآورد شده است.
بخش هزارمسجد: جدیدترین تقسیمات شهرستان که در سال ۱۴۰۰ رسمیت یافت. مرکز آن شهر حسنآباد است و شامل دهستانهای هزارمسجد و لایین میشود. جمعیت این بخش بر اساس سرشماری ۱۳۹۵ حدود ۶,۰۷۵ نفر بوده است.
ترکیب قومی و زبانی
مردم کلات ترکیبی متنوع از فارسیزبانان، ترکزبانان (ترکی خراسانی) و کردهای کرمانج هستند. این تنوع قومی به غنای فرهنگی منطقه افزوده و هر منطقه آداب و رسوم و گویش خاص خود را دارد.
آبوهوا و اقلیم شهرستان کلات
شهرستان کلات دارای اقلیم نیمهمعتدل کوهستانی است. زمستانها سرد و طولانی و تابستانها گرم اما در مقایسه با دشتهای اطراف، معتدلتر است.
بلندترین نقطه شهرستان قلهای با ارتفاع بیش از ۳۰۰۰ متر در رشتهکوه هزارمسجد است، در حالیکه پستترین نقطه در محل خروجی رودخانه چهچهه در مرز ترکمنستان با ارتفاع حدود ۴۵۰ متر از سطح دریا قرار دارد. این تفاوت ارتفاعی (بیش از ۲۵۰۰ متر) باعث تنوع اقلیمی و زیستی گسترده در منطقه شده است.
میزان بارندگی در کلات نسبت به سایر شهرستانهای خراسان رضوی بالاتر است و این شهرستان معمولاً بیشترین میزان بارندگی استان را دارد.
بهترین زمان سفر: فصل بهار (اردیبهشت و خرداد) بهترین زمان برای بازدید از کلات است. در این فصل طبیعت سبز و پوشیده از گلهای شقایق وحشی، منظرهای بینظیر خلق میکند. اوایل پاییز نیز زمان مناسبی برای سفر به این منطقه است.
جاذبههای گردشگری شهرستان کلات
جاذبههای تاریخی
کاخ خورشید (عمارت خورشید)
مسجد کبودگنبد
کتیبه نادری
بند نادری
برج ارغونشاه
جاذبههای طبیعی
آبشار قرهسو
آبشار ارتکند
جنگل پسته خواجه
منطقه ییلاقی لایین
روستای چرمکهنه
اقتصاد و معیشت مردم کلات
کشاورزی و دامداری
بیش از ۸۵ درصد از مردم شهرستان کلات به کشاورزی و دامداری مشغول هستند. اقتصاد این شهرستان کاملاً بر پایه این دو بخش نهاده شده است.
کلات با داشتن منابع آبی فراوان شامل پنج رودخانه دائمی (لایین، چرمسو، علیبولاغ، ایسیقسو و قلعهنو) و حدود ۵۶۰ چشمه، ظرفیت بالایی برای کشاورزی دارد. محصولات شاخص منطقه عبارتند از:
برنج کلات و لایین: برنج خوشبو و معطر این منطقه شهرت ویژهای در خراسان و سایر نقاط ایران دارد
کنجد دیم: با حدود ۶ هزار هکتار زیرکشت، کلات بزرگترین قطب تولید کنجد در استان است
محصولات باغی: گردو، سیب، پسته و فندق از محصولات مهم باغداری منطقه هستند
گیاهان دارویی: بیش از ۸۰ گونه گیاه دارویی در این منطقه رشد میکند
در بخش دامداری، بیش از ۴۰۴ هزار رأس دام سبک و سنگین در شهرستان وجود دارد. کلات حدود ۵ درصد از گوشت قرمز خراسان رضوی را تأمین میکند. پرورش زنبورعسل و شیلات نیز از دیگر فعالیتهای اقتصادی منطقه است.
صنایع دستی
ابریشمبافی و قالیبافی کلات شهرت ملی و بینالمللی دارد. دستبافتهها و دستدوزیهای منطقه لایین نیز مشتریان فراوانی در سراسر ایران پیدا کرده است. گلیمبافی و نواربافی از دیگر صنایع دستی با قابلیت ثبت ملی در این شهرستان هستند.
خدمات عمومی و امکانات شهرستان کلات
رستورانها
آشپزخانه و چلوکبابی علی
رستوران خورشید
رستوران ساحل
رستوران ماهی کبابی ساحل قلعه نو
بازارها و مراکز خرید
بازار صنایع دستی کلات نادر
پاساژ کریمی
مراکز درمانی، بهداشتی و تخصصی
بیمارستان امام حسن مجتبی(ع) کلات
مرکز درمانی زاوین کلات
دانشگاهها
دانشگاه پیام نور واحد کلات نادری
مراکز تفریحی و فرهنگی
پارک لاله کلات نادری
سالن ورزشی فاطمیه
سالن ورزشی شهید قرهخانی
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان
چالشها و فرصتهای شهرستان کلات
چالشها
خشکسالی و تأثیر آن بر کشاورزی و دامداری
مهاجرت جوانان به شهرهای بزرگ
نیاز به توسعه زیرساختهای گردشگری
ضرورت ایجاد صنایع تبدیلی برای محصولات کشاورزی
فرصتها
پتانسیل بالای گردشگری تاریخی و طبیعی
ظرفیت صادرات محصولات کشاورزی و صنایع دستی
موقعیت مرزی و امکان توسعه تجارت
وجود شهرک صنعتی زاوین برای جذب سرمایهگذاری
نتیجه گیری
شهرستان کلات با پیشینهای درخشان که به دوران افشاریه بازمیگردد، با جاذبههای طبیعی بینظیر که کوهها، آبشارها و جنگلهای پسته را دربرمیگیرد، و با فرهنگی غنی که در آداب و صنایع دستی مردمش تجلی مییابد، یکی از گنجینههای پنهان ایران است.
سفر به کلات، سفر به دل تاریخ است. جایی که هنوز میتوان ردپای نادرشاه را در کاخ خورشید دید، از میان کوههایی گذشت که حتی تیمور لنگ نتوانست آنها را فتح کند، و طبیعتی بکر را تجربه کرد که کمتر جایی در ایران مانند آن وجود دارد.
سوالات متداول
فاصله کلات تا مشهد چقدر است؟
فاصله کلات تا مشهد حدود ۱۴۵ تا ۱۵۰ کیلومتر است که از طریق جادهای کوهستانی و بسیار زیبا طی میشود.
کاخ خورشید در کجا قرار دارد؟
کاخ خورشید در مرکز شهر کلات، خیابان امام خمینی واقع شده و همه روزه از ساعت ۸ صبح تا ۲۰ شب پذیرای بازدیدکنندگان است.
چه جاذبههای طبیعی در کلات وجود دارد؟
آبشار قرهسو، آبشار ارتکند، جنگل پسته خواجه، منطقه ییلاقی لایین و روستای پلکانی چرمکهنه از مهمترین جاذبههای طبیعی کلات هستند.
مردم کلات به چه زبانی صحبت میکنند؟
مردم کلات ترکیبی از فارسیزبانان، ترکزبانان (گویش ترکی خراسانی) و کردهای کرمانج هستند.
منابع
جاهای دیدنی کلات نادری _ کجارو
کلات _ میدون
بهترین رستوران های کلات _ بهترینو
معنی نام شهرستان کلات _ ویکی پدیا