۸ کشف نجومی شگفت‌انگیز ۲۰۲۵ | از مریخ تا انرژی تاریک

مقدمه

آیا تا به حال فکر کرده‌اید که امسال چه اتفاقات هیجان‌انگیزی در فضا رخ داده است؟ آیا می‌دانید که دانشمندان در سال ۲۰۲۵ شواهد قانع‌کننده‌ای از حیات در مریخ پیدا کردند؟

سال ۲۰۲۵ سالی استثنایی برای علم نجوم بود. از کشف دنباله‌دار بین‌ستاره‌ای که با سرعتی باورنکردنی از کنار منظومه شمسی عبور کرد تا یافتن بهترین شواهد حیات گذشته در مریخ، این سال پر از لحظات شگفت‌انگیز بود. اخترشناسان توانستند رازهای عمیق‌تری از کیهان را کشف کنند و درک ما از جهان هستی را متحول کنند.

در این مقاله با هشت مورد از جذاب‌ترین و مهم‌ترین کشفیات نجومی سال ۲۰۲۵ آشنا می‌شوید. از همسایگان سیاره‌ای تازه‌کشف‌شده در نزدیک‌ترین ستارگان گرفته تا تغییرات باورنکردنی در انرژی تاریک، این کشفیات نه‌تنها دانش بشری را گسترش دادند بلکه پرسش‌های بنیادین جدیدی درباره جایگاه ما در کیهان مطرح کردند. با ما همراه باشید تا ببینید چگونه علم نجوم در سال ۲۰۲۵ مرزهای دانش بشری را جابه‌جا کرد.

کشف دنباله‌دار بین‌ستاره‌ای 3I/ATLAS

بدون شک، برجسته‌ترین رویداد نجومی نیمه دوم سال ۲۰۲۵ کشف دنباله‌دار 3I/ATLAS بود. این مهمان بین‌ستاره‌ای تنها سومین جسم شناخته‌شده از خارج منظومه شمسی است که از میان سامانه ما عبور می‌کند.

چگونه 3I/ATLAS کشف شد

سامانه هشدار برخورد سیارک‌های آتلاس در شیلی این دنباله‌دار را در اول ژوئیه ۲۰۲۵ در میان ستارگان صورت فلکی کمان رصد کرد. خیلی سریع مشخص شد که مسیر حرکت این جسم به شدت هذلولی است و برخلاف دنباله‌دارهای معمولی که دور خورشید می‌چرخند، این مهمان فضایی فقط در حال عبور بود.

سرعت غیرعادی ۳۶ مایل بر ثانیه (معادل ۵۸ کیلومتر بر ثانیه) این دنباله‌دار نشان می‌داد که احتمالاً میلیاردها سال در فضای بین‌ستاره‌ای سرگردان بوده و حتی قبل از شکل‌گیری منظومه شمسی ما وجود داشته است.

ویژگی‌های منحصربه‌فرد 3I/ATLAS

تا سپتامبر، این دنباله‌دار پشت خورشید قرار گرفت و تلسکوپ‌های زمینی تا اواسط نوامبر نتوانستند آن را رصد کنند. به همین دلیل ناسا و آژانس فضایی اروپا از فضاپیماهایشان برای رصد دنباله‌دار در زمان اقتران خورشیدی استفاده کردند.

تحقیقات نشان داد که ترکیب شیمیایی 3I/ATLAS به طور کلی شبیه دنباله‌دارهای خود منظومه شمسی است. البته چند تفاوت قابل توجه وجود دارد: نسبت کمی بالاتر دی‌اکسید کربن به آب و مقدار کمی بیشتر نیکل نسبت به آهن که منعکس‌کننده ترکیب شیمیایی سامانه ستاره‌ای مبدأ آن است.

یکی از ویژگی‌های جالب 3I/ATLAS رشد یک پادِم بود. پادِم دمی کوتاه است که به سمت خورشید اشاره می‌کند. معمولاً پادِم‌ها توهم نوری هستند، اما پادِم 3I/ATLAS کاملاً واقعی است.

اخترشناسان تا سال ۲۰۲۶ به دنبال کردن این دنباله‌دار ادامه می‌دهند تا اطلاعات بیشتری درباره ترکیب و منشأ آن به دست آورند.

راز تولد سیاهچاله‌های ابرپرجرم

زمانی که تلسکوپ فضایی جیمز وب در سال ۲۰۲۲ شروع به گرفتن تصاویر عمیق از کیهان کرد، خیلی سریع نقاط قرمز کوچکی در پس‌زمینه تصاویر پیدا شد. این کشف اخترشناسان را در ابتدا گیج کرد و برخی حتی صحت مدل‌های کیهان‌شناسی را زیر سوال بردند.

راز نقاط قرمز کوچک

ابتدا فکر می‌کردند این نقاط کهکشان‌های کوتوله یا خوشه‌های ستاره‌ای متراکم در کیهان بسیار اولیه باشند، اما درخشندگی شدید آن‌ها با مدل استاندارد کیهان‌شناسی همخوانی نداشت. طیف این اجرام هم شبیه ستاره‌ها نبود.

کشف ستاره‌های سیاهچاله‌ای

در سپتامبر ۲۰۲۵، اخترشناسان بالاخره پاسخ را یافتند: این نقاط قرمز کوچک در واقع ستاره‌های سیاهچاله‌ای هستند. این اجرام سیاهچاله‌های ابرپرجرمی در حال تولد هستند که درون یک ابر گازی عظیم و متراکم کمتر از یک میلیارد سال پس از بیگ بنگ شکل می‌گیرند.

این سیاهچاله‌های ابرپرجرم می‌توانستند از دو مسیر به وجود آمده باشند: یا از فروپاشی گرانشی مستقیم یک ابر گازی عظیم یا از ادغام سیاهچاله‌های متعدد با جرم ستاره‌ای که از فروپاشی هسته ستاره‌های پرجرم در یک خوشه ستاره‌ای متراکم تولید شده بودند.

این کشف یک پیشرفت حیاتی در درک ما از سیاهچاله‌ها، کهکشان‌هایی که بعداً دورشان شکل گرفتند و کیهان اولیه به طور کلی است.

تضعیف انرژی تاریک و آینده کیهان

یکی از شوکه‌کننده‌ترین کشفیات سال ۲۰۲۵ مربوط به انرژی تاریک بود. انتشار کامل داده‌های ابزار طیف‌نگار انرژی تاریک (DESI) نشان داد که انرژی تاریک، نیرویی که مسئول تسریع انبساط کیهان است، به نظر می‌رسد در حال تضعیف باشد.

اولین نتایج DESI

در مارس ۲۰۲۵، گروه DESI داده‌های سه سال اول مشاهدات ابزار خود را منتشر کردند. این مجموعه داده شامل ۱۳.۱ میلیون کهکشان، ۱.۶ میلیون کوازار و حدود ۴ میلیون ستاره در کهکشان‌های نسبتاً نزدیک بود و بزرگ‌ترین و دقیق‌ترین نقشه سه‌بعدی کیهان تاکنون را تشکیل داد.

این یافته تناقض مستقیمی با فرضیه پیشرو بود که می‌گفت انرژی تاریک ثابت کیهانی است و بنابراین تغییرناپذیر.

کشف انرژی تاریک فانتوم

نتایج نشان داد که ۴.۵ میلیارد سال پیش، انرژی تاریک شروع به تضعیف کرده است. علاوه بر این، طی ۹ میلیارد سال قبل، انرژی تاریک قوی‌تر از آنچه کسی انتظار داشت بود.

این انرژی تاریک ابرقدرتمند که انرژی تاریک فانتوم نامیده می‌شود، فیزیک عجیبی دارد. اینکه چرا این انرژی در دو سوم راه تاریخ کیهان به شکل تضعیف‌شونده تبدیل شده کاملاً یک راز است. اگر این یافته‌ها درست باشند، نگاه ما به گذشته و آینده کیهان دگرگون خواهد شد.

شواهد قوی حیات

برخی از جذاب‌ترین و بحث‌برانگیزترین نشانه‌های اینکه ما در کیهان تنها نیستیم در سال ۲۰۲۵ آشکار شدند. این کشفیات هم در سیارات نزدیک و هم دور رخ دادند.

کشف لکه‌های پلنگی در مریخ

بهترین شواهد تاکنون برای حیات گذشته در مریخ در سپتامبر ۲۰۲۵ توسط مریخ‌نورد پشتکار ناسا به دست آمد. این شواهد به شکل لکه‌های قرمز روشن بود که با مواد تیره احاطه شده بودند.

این لکه‌های پلنگی در سنگ‌های روی زمین غیرمعمول نیستند و معمولاً به یکی از دو روش شکل می‌گیرند: یا هنگام قرار گرفتن در معرض شرایط گرم و اسیدی یا از طریق فعالیت زیستی. با توجه به اینکه شرایط گرم و اسیدی مورد نیاز در آن بخش از دهانه جزیرو وجود نداشته، احتمال منشأ زیستی قوت می‌گیرد.

مولکول‌های آلی هم در رسوبات رسی درون سنگ کشف شدند، اگرچه پشتکار نتوانست این مولکول‌ها را شناسایی کند. این کشف قانع‌کننده‌ترین شواهد تاکنون است که حیات میکروبی می‌توانست ۳.۵ میلیارد سال پیش در دهانه جزیرو وجود داشته باشد.

نشانه زیستی در سیاره K2-18b

یک نشانه زیستی احتمالی روی سیاره فراخورشیدی K2-18b توسط اخترشناسان با استفاده از تلسکوپ جیمز وب پیدا شد. در سال ۲۰۲۳، یک تیم نشانه‌هایی از گاز دی‌متیل سولفید همراه با متان و اکسیژن یافتند.

تیم فکر می‌کند این یافته نشان می‌دهد K2-18b یک سیاره هایسین است، یعنی دنیایی با اقیانوس جهانی فوق‌العاده عمیق آب که با جو ضخیم و غنی از هیدروژن احاطه شده. دی‌متیل سولفید می‌تواند نشانه زیستی در یک دنیای هایسین باشد، همان‌طور که در زمین است.

در مارس ۲۰۲۵، تلسکوپ جیمز وب شواهد قوی‌تری برای وجود دی‌متیل سولفید در K2-18b ارائه داد. با این حال، هنوز بسیاری از اخترشناسان نسبت به این کشف شکاک هستند.

همسایگان سیاره‌ای تازه‌کشف‌شده

امسال، اخترشناسان گام‌های بزرگی در افزودن به فهرست سیارات فراخورشیدی اطراف نزدیک‌ترین ستاره‌ها برداشتند. این کشفیات به خصوص در سامانه‌های آلفا-پروکسیما قنطورس و ستاره بارنارد اتفاق افتادند.

سیارات جدید در مدار ستاره بارنارد

اخترشناسان قبلاً فکر می‌کردند سیاره‌هایی در این سامانه‌ها پیدا کرده‌اند، اما هر بار شواهد دوام نیاورد. در سال ۲۰۲۴، یک کاندید قوی برای یک سیاره سنگی کوچک در مدار ستاره بارنارد در داده‌های تلسکوپ بسیار بزرگ شیلی آشکار شد.

در مارس ۲۰۲۵، این مشاهده تأیید شد که واقعی است، همراه با سه سیاره فراخورشیدی کوچک‌تر. پرجرم‌ترین این چهار سیاره یک سوم جرم زمین دارد، در حالی که کوچک‌ترین یک پنجم جرم سیاره ما دارد.

متأسفانه هیچ‌کدام در منطقه قابل سکونت قرار ندارند، اما وجود سیارات بیشتر در مناطق معتدل‌تر رد نشده است.

سیاره جدید در مدار آلفا قنطورس

در اوت ۲۰۲۵، مشاهدات توسط تلسکوپ جیمز وب قانع‌کننده‌ترین شواهد تاکنون را برای یک سیاره در مدار آلفا قنطورس A ارائه داد. تخمین زده می‌شود سیاره فراخورشیدی جرمی مشابه زحل دارد و بنابراین انتظار می‌رود یک غول گازی باشد.

جالب اینکه اگر این دنیا واقعی باشد، باید مداری بسیار بیضوی داشته باشد که ممکن است ناشی از قرار گرفتن در یک سامانه دوتایی باشد.

آینده نامشخص راه‌شیری و آندرومدا

یکی از کشفیات غیرمنتظره سال ۲۰۲۵ مربوط به سرنوشت کهکشان راه‌شیری و همسایه بزرگش، کهکشان آندرومدا بود.

احتمال ۵۰-۵۰ برای برخورد کهکشان‌ها

تحقیقات جدید منتشرشده امسال نشان می‌دهد که احتمال ۵۰-۵۰ وجود دارد که این دو کهکشان در ۱۰ میلیارد سال آینده به هم برخورد نکنند و از هم دور شوند.

محققان با در نظر گرفتن نحوه کشیدن گرانش ابر ماژلان بزرگ به راه‌شیری و نحوه کشیدن گرانش کهکشان مثلث به آندرومدا، شبیه‌سازی‌های متعددی انجام دادند.

فاصله حیاتی ۶۵۰ هزار سال نوری

آن‌ها دریافتند که فاصله حیاتی ۶۵۰ هزار سال نوری است. اگر نزدیک‌تر از این فاصله از هم عبور کنند، دو کهکشان در جایی در ۱۰ میلیارد سال آینده برخورد خواهند کرد. اگر نزدیک‌ترین فاصله‌شان بیشتر از ۶۵۰ هزار سال نوری باشد، تماسی برقرار نمی‌شود.

طبق شبیه‌سازی‌ها، هر دو احتمال به یک اندازه محتمل هستند. این یعنی سرنوشت کهکشان ما هنوز کاملاً نامشخص است.

پرجرم‌ترین سیاهچاله کشف‌شده

در سال ۲۰۲۵، اخترشناسان احتماناً پرجرم‌ترین سیاهچاله تاکنون را کشف کردند. این سیاهچاله فوق‌پرجرم که ۳۶ میلیارد برابر جرم خورشید دارد، در قلب یکی از پرجرم‌ترین کهکشان‌های کیهان قرار دارد.

نعل اسب کیهانی

این کهکشان نعل اسب کیهانی نامیده می‌شود چون به عنوان عدسی گرانشی عمل می‌کند که نور یک کهکشان دورتر را به حلقه اینشتین با شکل نعل اسبی خم می‌کند.

سیاهچاله‌های پرجرم‌تر ادعا شده‌اند، اما نویسندگان تحقیق جدید اشاره کردند که جرم آن سیاهچاله‌های دیگر به طور غیرمستقیم اندازه‌گیری شده، بنابراین جرم‌هایشان فقط حدس است.

اندازه‌گیری مستقیم جرم

از سوی دیگر جرم سیاهچاله در نعل اسب کیهانی به طور مستقیم و دقیق‌تر با ردیابی حرکت گروه‌های ستاره‌ای دورش که توسط گرانش سیاهچاله کشیده می‌شوند، اندازه‌گیری شده.

این قطعاً سیاهچاله ابرپرجرم ۴.۱ میلیون جرم خورشیدی ما، Sagittarius A*، را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

اولین نور رصدخانه ورا سی روبین

بعد از بیش از ربع قرن برنامه‌ریزی و بیش از ۱۰ سال ساخت، رصدخانه ورا سی روبین در شیلی بالاخره در تابستان ۲۰۲۵ اولین نور را دید و تصاویر فوق‌العاده‌ای از آسمان ثبت کرد.

توانایی‌های باورنکردنی تلسکوپ

تلسکوپ ۸.۴ متری بررسی Simonyi برای بررسی‌های با وضوح بالا طراحی شده، با مطالعات ماده تاریک و انرژی تاریک در ذهن. دو ناحیه از آسمان برای نشان دادن توانایی تلسکوپ در اولین نور هدف قرار گرفتند.

یکی خوشه قدرتمند ویرگو بود که کهکشان‌های عضوش هیچ‌وقت به این وضوح در چنین گستره وسیعی از فضا دیده نشده بودند، به علاوه ۱۰ میلیون کهکشان کم‌نور در پس‌زمینه. تصویر دیگر از سحابی‌های سه‌پاره و لاگون، دو ناحیه ستاره‌زا در راه‌شیری بود.

سونامی داده‌های نجومی

هر شب، تلسکوپ با دوربین CCD با وضوح ۳.۲ گیگاپیکسل خود، بزرگ‌ترین دوربینی که تاکنون ساخته شده، ۲۰ ترابایت داده ضبط می‌کند. روزانه ۱۰ میلیون هشدار برای سیارک‌ها، ستاره‌های متغیر، رویدادهای پاره‌شدگی جزر و مدی و ابرنواخترها صادر می‌کند.

در طول بررسی ۱۰ساله اولیه میراث فضا و زمان، رصدخانه ۶۰ پتابایت (۶۰ هزار ترابایت) اطلاعات جمع‌آوری می‌کند. با تمام این داده‌ها، رصدخانه روبین ممکن است سونامی از کشفیات نجومی بی‌سابقه ارائه دهد.

نتیجه گیری

سال ۲۰۲۵ سالی فراموش‌نشدنی برای علم نجوم بود. از کشف دنباله‌دار بین‌ستاره‌ای 3I/ATLAS که با سرعتی باورنکردنی از کنار منظومه شمسی عبور کرد تا یافتن قانع‌کننده‌ترین شواهد حیات گذشته در مریخ، این کشفیات مرزهای دانش بشری را گسترش دادند.

تولد سیاهچاله‌های ابرپرجرم در کیهان اولیه، تضعیف انرژی تاریک و کشف سیارات جدید در اطراف نزدیک‌ترین ستاره‌ها همگی نشان می‌دهند که هنوز چقدر درباره کیهان نمی‌دانیم. رصدخانه ورا سی روبین با توانایی‌های فوق‌العاده خود وعده می‌دهد در سال‌های آینده کشفیات بیشتری را رقم بزند.

این هشت کشف نجومی نه‌تنها پرسش‌های قدیمی را پاسخ دادند بلکه سوالات جدید و عمیق‌تری درباره جایگاه ما در کیهان مطرح کردند. با پیشرفت تکنولوژی و ابزارهای رصدی، می‌توانیم انتظار داشته باشیم که سال‌های آینده حتی هیجان‌انگیزتر از سال ۲۰۲۵ باشند.

سوالات متداول

منابع

astronomical discoveries that wowed us in 2025 - space 8