مقدمه
امنیت معاملات و حمایت از حقوق مالکیت از مهمترین ارکان هر نظام حقوقی محسوب میشود. جرم انتقال یا فروش مال غیر از جمله جرایمی است که این امنیت را بهطور جدی تهدید میکند. در این جرم، شخص بدون آنکه مالک مال باشد یا اختیار قانونی برای انتقال آن داشته باشد، مال متعلق به دیگری را به شخص ثالث منتقل میکند.
این رفتار علاوه بر ورود خسارت به مالک واقعی و اشخاص ثالث، موجب کاهش اعتماد عمومی به معاملات و اختلال در روابط اقتصادی جامعه میشود. قانونگذار ایران به منظور حمایت از مالکیت مشروع اشخاص، انتقال مال غیر را جرمانگاری کرده و ضمانت اجراهای کیفری شدیدی برای آن پیشبینی کرده است.
مفهوم فروش مال غیر
فروش مال غیر به حالتی گفته میشود که شخصی بدون داشتن مالکیت یا نمایندگی قانونی، مال متعلق به دیگری را به هر نحو، اعم از عین یا منفعت، به دیگری منتقل کند. مبنای قانونی این جرم در ماده ۱ قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر مصوب ۵ فروردین ۱۳۰۸ پیشبینی شده است.
نکته مهم آن است که انتقال مال غیر از لحاظ ماهیت حقوقی عیناً جرم کلاهبرداری نیست؛ قانونگذار در ماده ۱ مذکور مقرر کرده است که انتقالدهنده مال غیر «کلاهبردار محسوب میشود». بنابراین هرچند مجازات انتقالدهنده همان مجازات کلاهبرداری است، ارکان و مبنای قانونی این جرم با جرم کلاهبرداری موضوع ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری متفاوت است (قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر، ماده ۱).
ارکان جرم فروش مال غیر
رکن قانونی
رکن قانونی جرم در ماده ۱ قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر مصوب ۱۳۰۸ مقرر شده است. مطابق این ماده:
«کسی که مال غیر را با علم به اینکه مال غیر است به نحوی از انحاء عیناً یا منفعتاً بدون مجوز قانونی به دیگری منتقل کند، کلاهبردار محسوب میشود.»
رکن مادی
رکن مادی جرم عبارت است از انجام عمل انتقال مال متعلق به دیگری. این انتقال میتواند از طریق بیع، صلح، هبه، اجاره یا هر نوع عمل حقوقی ناقل مالکیت یا منفعت صورت گیرد؛ بنابراین عنوان جرم به عقد بیع محدود نیست و هر نوع انتقال حقوقی را در بر میگیرد.
رکن معنوی
برای تحقق جرم، مرتکب باید آگاه باشد که مال متعلق به وی نیست و با وجود این علم، اقدام به انتقال آن کند. در نتیجه، اگر شخصی بر اثر اشتباه و با اعتقاد به مالکیت خود مالی را منتقل کند، سوءنیت کیفری لازم برای تحقق جرم محل تردید خواهد بود و موضوع نیازمند رسیدگی قضایی است.
مجازات جرم فروش مال غیر
با توجه به اینکه ماده ۱ قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر، مرتکب را کلاهبردار محسوب کرده است، مجازات وی مطابق ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری مصوب ۱۳۶۷ تعیین میشود.
این موضوع در رأی وحدت رویه شماره ۵۹۴ مورخ ۱/۹/۱۳۷۳ هیأت عمومی دیوان عالی کشور نیز مورد تأکید قرار گرفته است: مجازات مرتکبان جرم انتقال مال غیر همان مجازات مقرر برای کلاهبرداری در قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری است.
بنابراین مرتکب حسب مورد به رد مال به صاحب آن، جزای نقدی معادل مالی که اخذ کرده و حبس مقرر در قانون محکوم خواهد شد.
وضعیت انتقالگیرنده و اشخاص مرتبط
یکی از نکات مهمی که در بسیاری از نوشتهها مورد غفلت قرار میگیرد، وضعیت انتقالگیرنده است. مطابق قسمت پایانی ماده ۱ قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر، چنانچه انتقالگیرنده در زمان معامله عالم به عدم مالکیت انتقالدهنده باشد، وی نیز کلاهبردار محسوب میشود.
بنابراین نمیتوان همواره خریدار را صرفاً زیاندیده دانست؛ قانون میان خریدار با حسن نیت و خریدار آگاه به نامشروع بودن معامله تفکیک قائل شده است و تنها خریدار با حسن نیت میتواند خود را از زیاندیدگان جرم محسوب کند.
همچنین ماده مذکور برای مالکِ مالِ مورد انتقال نیز تکالیفی مقرر کرده است؛ در صورت اطلاع از وقوع انتقال، وی باید ظرف مهلت قانونی مراتب را به مراجع ذیصلاح اعلام کند.
تفاوت فروش مال غیر با معامله فضولی
اگرچه فروش مال غیر و معامله فضولی شباهتهایی با یکدیگر دارند، اما از لحاظ حقوقی و کیفری کاملاً با یکدیگر متفاوتاند. مواد ۲۴۷ تا ۲۶۳ قانون مدنی به مقررات معامله فضولی اختصاص یافته است.
در معامله فضولی، شخص بدون داشتن سمت قانونی برای دیگری معامله میکند، اما اصولاً قصد مجرمانه ندارد و اعتبار معامله منوط به تنفیذ یا رد مالک است. در مقابل، در جرم فروش مال غیر، انتقالدهنده با علم به عدم مالکیت و با سوءنیت اقدام به انتقال مال میکند و عمل وی دارای وصف کیفری است.
به همین دلیل، هر معامله فضولی الزاماً جرم انتقال مال غیر نیست؛ اما هر انتقال مال غیر، مشروط بر اینکه سوءنیت مرتکب احراز شود، واجد جنبه کیفری خواهد بود.
نقش ثبت رسمی در پیشگیری از فروش مال غیر
یکی از مهمترین راهکارهای پیشگیری از وقوع این جرم، ثبت رسمی معاملات و املاک است. مطابق مواد ۴۶، ۴۷ و ۴۸ قانون ثبت اسناد و املاک، ثبت بسیاری از معاملات راجع به املاک الزامی شناخته شده و اسناد ثبتنشده در موارد مشمول ثبت اجباری، در مراجع رسمی قابل استناد نیستند.
همچنین ماده ۱۱۷ قانون ثبت اسناد و املاک در خصوص معامله معارض، ضمانت اجرای کیفری پیشبینی کرده است. وجود نظام ثبت رسمی، امکان احراز مالکیت واقعی و جلوگیری از نقل و انتقالهای مکرر یک مال را فراهم میکند و به همین دلیل نقش مهمی در کاهش جرایم مرتبط با انتقال مال غیر دارد.
آثار و پیامدهای فروش مال غیر
فروش مال غیر موجب ورود خسارت به مالک واقعی و در مواردی به خریدار با حسن نیت میشود. همچنین این جرم سبب افزایش دعاوی حقوقی و کیفری، بیاعتمادی نسبت به معاملات و اختلال در نظم اقتصادی جامعه میگردد.
افزون بر این، هنگامی که مال موضوع جرم ملک یا اموال با ارزش اقتصادی بالا باشد، رسیدگی به دعاوی ناشی از آن میتواند سالها ادامه یابد و هزینههای فراوانی را به اشخاص و دستگاه قضایی تحمیل کند.
نتیجهگیری
انتقال یا فروش مال غیر یکی از مهمترین جرایم علیه مالکیت است که عنصر قانونی آن در ماده ۱ قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر مصوب ۱۳۰۸ پیشبینی شده است. قانونگذار مرتکب این جرم را کلاهبردار محسوب کرده و مطابق ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری برای وی مجازات تعیین نموده است. همچنین انتقالگیرندهای که با علم به عدم مالکیت انتقالدهنده وارد معامله شود، مشمول مسئولیت کیفری خواهد بود.
تمایز این جرم با معامله فضولی و توجه به نقش ثبت رسمی معاملات از مهمترین مباحث حقوقی مرتبط با آن است. از اینرو، افزایش آگاهی حقوقی شهروندان، استعلام وضعیت ثبتی املاک و دقت در تنظیم معاملات میتواند نقش مؤثری در پیشگیری از وقوع این جرم داشته باشد.
منابع
قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر مصوب ۱۳۰۸، بهویژه ماده ۱.
کاتوزیان، ناصر. حقوق مدنی؛ عقود معین (بیع و معاوضه)، انتشارات میزان.
اردبیلی، محمدعلی. حقوق جزای اختصاصی، انتشارات میزان.
شامبیاتی، هوشنگ. جرایم علیه اموال و مالکیت، انتشارات مجد.
قانون ثبت اسناد و املاک، مواد ۴۶، ۴۷، ۴۸ و ۱۱۷.
قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مواد ۲۴۷ تا ۲۶۳.
رأی وحدت رویه شماره ۵۹۴ مورخ ۱۳۷۳/۰۹/۰۱ هیأت عمومی دیوان عالی کشور.