تنوع زیستی چیست و چرا بقای ما به آن گره خورده است؟

مقدمه

تصور کنید روزی برسد که دیگر صدای پرنده‌ها را نشنوید و پروازشان را در آسمان نبینید؛ زنبوری روی گل‌ها نباشد و تالابی را ببینید که زمانی مملو از زندگی بود، اما حالا خشک و خاموش است. شاید از دست رفتن یک گونه در نگاه اول اتفاق بزرگی به نظر نرسد، اما هر گونه، بخشی از شبکه‌ای است که زندگی ما به آن وابسته است. تنوع زیستی فقط مجموعه‌ای از حیوانات و گیاهان نیست؛ داستان زندگی روی زمین و بخشی از آینده خود ماست. اما این داستان امروز با تهدیدهای جدی روبه‌روست. چرا تنوع زیستی در حال نابودی است و اگر چیزی برای از دست دادن باقی نماند، چه چیزی را از دست خواهیم داد؟

در این مقاله قرار است با مفهوم تنوع زیستی آشنا شوید، ببینید ایران چه جایگاهی در میان زیست‌بوم‌ها و گونه‌های گوناگون جهان دارد، چرا حفظ این تنوع برای زندگی ما ضروری است و در نهایت، با تأثیر صنعت ساختمان بر تنوع زیستی و راهکارهایی برای کاهش این اثرات آشنا شوید.

تنوع زیستی چیست؟ تعریف در سه سطح اصلی

تنوع زیستی به گوناگونی حیات روی کره زمین گفته می‌شود؛ از میلیون‌ها گونه گیاه و جانور تا اکوسیستم‌هایی که خانه‌ی آن‌هاست. این مفهوم مستقیماً به تعداد و تنوع گونه‌های جانداران، سلامت زیستگاه‌ها و در نهایت امنیت غذایی و اقتصاد انسان مرتبط است.

تنوع زیستی معمولاً در سه سطح اصلی بررسی می‌شود:

• تنوع ژنتیکی: تفاوت ژن‌ها در درون یک گونه. این تنوع به گونه کمک می‌کند در برابر شرایط متغیر محیطی سازگار شود.

• تنوع گونه‌ای: تنوع زیستی با تعداد گونه‌های جانداران ارتباط مستقیم دارد. هرچه گونه‌های بیشتری در یک اکوسیستم زندگی کنند، تعادل آن اکوسیستم پایدارتر است.

• تنوع اکوسیستمی: گوناگونی زیستگاه‌ها روی زمین، از جنگل و صحرا تا تالاب.

در کنار این سه سطح کلاسیک، دو بعد دیگر هم اهمیت روزافزونی پیدا کرده‌اند. تنوع چشم‌انداز به گوناگونی مناظر طبیعی اشاره دارد که زیستگاه‌های متفاوتی برای گیاهان و جانوران فراهم می‌کند. تنوع فرهنگی انسانی نیز گوناگونی شیوه‌های زندگی جوامع بشری را در بر می‌گیرد؛ شیوه‌هایی که اغلب ریشه در شناخت بومی از طبیعت دارند.

نقاط داغ تنوع زیستی جهان کجاست؟

پراکندگی حیات روی زمین یکسان نیست. برخی کشورها به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و اکوسیستم‌های وسیع، انباشتی چشمگیر از گونه‌های گیاهی و جانوری دارند. برزیل، کلمبیا، اندونزی و چین از این نمونه‌اند و در زمره‌ی نقاط داغ تنوع زیستی یا کشورهای «ابرتنوع‌زیستی» جهان قرار می‌گیرند.

چرا تنوع زیستی اهمیت دارد؟

نقش تنوع زیستی در زندگی روزمره

تنوع زیستی پایه‌ی امنیت غذایی، تأمین آب سالم و تنظیم اقلیم است. گرده‌افشانی زنبورها برای محصولات کشاورزی و تصفیه‌ی طبیعی آب در تالاب‌ها، دو نمونه از خدمات اکوسیستمی‌اند. این خدمات همین حالا زیر فشار تخریب محیط‌زیست قرار دارند و از بین رفتن‌شان می‌تواند معیشت میلیون‌ها انسان را تهدید کند. علاوه بر این، بسیاری از داروهای امروزی ریشه در ترکیبات طبیعی گیاهان و جانوران دارند؛ از دست رفتن یک گونه یعنی از دست رفتن یک منبع دارویی بالقوه.

تنوع زیستی، ستون پنهان اقتصاد جهانی

وابستگی اقتصاد جهانی به سلامت طبیعت کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. بیش از نیمی از تولید ناخالص داخلی جهان -رقمی در حدود ۴۱.۷ تریلیون دلار- به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به عملکرد سالم اکوسیستم‌های طبیعی وابسته است. این وابستگی از کشاورزی و شیلات گرفته تا گردشگری و صنایع دارویی را در بر می‌گیرد.

کنوانسیون تنوع زیستی سازمان ملل و مسیر جهانی حفاظت

روز جهانی تنوع زیستی از کجا آمده است؟

هر سال در ۲۲ مه (۱ خرداد)، جهان روز جهانی تنوع زیستی را گرامی می‌دارد. مجمع عمومی سازمان ملل متحد این نام‌گذاری را در دسامبر سال ۲۰۰۰ میلادی رسمی کرد، هرچند نخستین بزرگداشت آن به سال ۱۹۹۳ بازمی‌گردد. این روز یادآور لازم‌الاجرا شدن «کنوانسیون تنوع زیستی» سازمان ملل است و هر سال با شعاری متفاوت برگزار می‌شود. شعار امسال، «ما بخشی از راه‌حل هستیم»، نشان می‌دهد این موضوع به زندگی روزمره‌ی هر فرد مربوط است، نه فقط دغدغه‌ی متخصصان محیط‌زیست.

از اجلاس ریو تا کنوانسیون تنوع زیستی

ریشه‌ی کنوانسیون تنوع زیستی (CBD) به اجلاس زمین در ریودوژانیرو در سال ۱۹۹۲ برمی‌گردد. در آن اجلاس، سه کنوانسیون بین‌المللی درباره‌ی تغییرات اقلیمی، بیابان‌زایی و تنوع زیستی به تصویب رسید. طبق ماده‌ی یک این کنوانسیون، سه هدف اصلی دنبال می‌شود: حفظ تنوع زیستی، استفاده‌ی پایدار از گونه‌ها، و تسهیم عادلانه‌ی منافع حاصل از منابع ژنتیکی.

چرا اهداف قبلی محقق نشدند؟

هر ده سال، دولت‌ها اهداف جدیدی برای حفاظت از تنوع زیستی تعیین می‌کنند. در آخرین دور که در سال ۲۰۱۰ در ژاپن (Cop۱۰) تصویب شد، کشورها متعهد شدند نرخ نابودی زیستگاه‌های طبیعی را نصف کنند. آن‌ها همچنین قول دادند تا سال ۲۰۲۰، دست‌کم ۱۷ درصد از سطح زمین را حفاظت‌شده کنند. اما این اهداف محقق نشد؛ واقعیتی که اهمیت نظارت جدی‌تر بر تعهدات آینده را نشان می‌دهد.

تفاوت کنوانسیون تنوع زیستی با کنوانسیون آب‌وهوا

کنوانسیون تغییرات اقلیمی بر محدود کردن گرمایش جهانی تمرکز دارد؛ هدف آن نگه‌داشتن افزایش دما زیر ۱.۵ تا ۲ درجه سانتی‌گراد نسبت به دوران پیش از صنعتی‌شدن است. آخرین نشست شناخته‌شده‌ی آن، Cop۲۶ در گلاسگو بود. کنوانسیون تنوع زیستی اما مستقیماً به بقای گونه‌ها و اکوسیستم‌ها می‌پردازد. این دو موضوع کاملاً به هم گره خورده‌اند: تغییر اقلیم یکی از عوامل اصلی تخریب زیستگاه‌هاست و از بین رفتن اکوسیستم‌ها نیز ظرفیت زمین برای جذب کربن را کاهش می‌دهد.

تنوع زیستی چه زمانی در معرض خطر قرار می‌گیرد؟

تنوع زیستی زمانی در معرض خطر قرار می‌گیرد که فعالیت‌های انسانی و بعضی عوامل طبیعی، تعادل اکوسیستم‌ها را برهم بزنند. در ادامه، مهم‌ترین تهدیدها برای گونه‌ها و زیستگاه‌های طبیعی را بررسی می‌کنیم.

تخریب زیستگاه و تغییر کاربری زمین

مهم‌ترین عامل تهدید تنوع زیستی، تخریب و تغییر کاربری زیستگاه‌های طبیعی است: جاده‌سازی، ساخت‌وساز بی‌رویه، گسترش کشاورزی و شهرنشینی. به گفته‌ی پژوهشگران، شیوه‌ی استخراج معادن، شکار، کشاورزی صنعتی و توسعه‌ی زیرساخت‌ها دست‌کم یک میلیون گونه را در معرض خطر انقراض قرار داده است.

آلودگی، تغییر اقلیم و بهره‌برداری بیش از حد

آلودگی هوا، آب و خاک همراه با تغییرات اقلیمی، فشار مضاعفی بر اکوسیستم‌ها وارد می‌کند. برداشت بی‌رویه از منابع طبیعی -از صید بیش از حد در اقیانوس‌ها تا قطع بی‌رویه‌ی جنگل‌ها- این فشار را تشدید می‌کند. برخلاف تغییرات اقلیمی که در بازه‌های زمانی طولانی قابل بازگشت است، انقراض یک گونه پدیده‌ای دائمی و غیرقابل‌جبران است.

گونه‌های مهاجم و تجارت غیرقانونی حیات وحش

ورود گونه‌های گیاهی و جانوری مهاجم به اکوسیستم‌های بومی، تهدیدی کمتر شناخته‌شده اما بسیار مخرب است. برای نمونه، گیاهانی مانند پالونیا و سنبل آبی در جنگل‌های هیرکانی به‌شدت به گونه‌های بومی آسیب رسانده‌اند. تجارت غیرقانونی حیات وحش و شکار و صید بی‌رویه نیز مستقیماً جمعیت گونه‌های در معرض خطر را کاهش می‌دهد.

نقش پنهان «آب سبز» در فشار بر تنوع زیستی

پژوهشی تازه به رهبری دانشگاه آلتوی فنلاند نشان داده که تولید غذا یکی از بزرگ‌ترین عوامل فشار بر سیاره است. این فرایند به‌طور پیچیده‌ای با ذخیره‌سازی کربن در خاک جنگل‌ها و ورود مواد مغذی به منابع آب شیرین در تعامل قرار دارد. محققان بر نقش کلیدی «آب سبز» -آب ذخیره‌شده در خاک که برای رشد گیاهان در دسترس است- در تنظیم تنوع زیستی تأکید می‌کنند. آن‌ها خواستار هماهنگی بیشتر میان سیاست‌گذاران حوزه‌ی کشاورزی و دریا شده‌اند. این یافته‌ها در نشریه‌ی Nature Sustainability منتشر شده است.

ششمین انقراض بزرگ: چه چیزی واقعاً در خطر است؟

شواهد علمی نشان می‌دهد کره زمین وارد فاز ششمین انقراض دسته‌جمعی تاریخ خود شده است. رویدادی مشابه تنها پنج بار در تاریخ زمین‌شناسی رخ داده و آخرین‌بار به انقراض دایناسورها انجامیده بود. تفاوت اصلی این دوره با موارد قبلی، عامل انسانی آن است. برآوردها نشان می‌دهد اگر روند کنونی کاهش پیدا نکند، ممکن است طی ۸۰۰ تا ۱۰ هزار سال آینده، تنوع زیستی قابل مشاهده روی زمین به‌شدت تقلیل یابد. نکته ترسناک این پیشبینی این است که برخلاف بحران اقلیمی، انقراض یک گونه هرگز جبران‌پذیر نیست.

تنوع زیستی ایران: ثروتی در معرض خطر جدی

چرا ایران از نظر تنوع زیستی خاص است؟

ایران در منطقه‌ی زیست‌جغرافیایی پالئارکتیک قرار دارد و تنوع اقلیمی چشمگیری دارد؛ از جنگل‌های مرطوب شمال تا کویرهای مرکزی و کوهستان‌های زاگرس. این کشور میزبان حدود ۸ هزار گونه گیاهی عالی و بیش از ۱۳۰۰ گونه جانور مهره‌دار است، شامل پستانداران، پرندگان، خزندگان، دوزیستان و ماهیان آب شیرین. نزدیک به ۳۰ هزار گونه بی‌مهره نیز در ایران شناسایی شده‌اند.

جنگل‌های هیرکانی، بازمانده‌ای از عصر یخبندان

جنگل‌های هیرکانی در امتداد سواحل جنوبی دریای خزر گسترده‌اند و از یخبندان‌های دوران کواترنری، حدود ۲.۵۸ میلیون سال پیش، باقی مانده‌اند. این جنگل‌ها تنها حدود ۷ درصد از مساحت ایران را تشکیل می‌دهند، اما میزبان ۴۴ درصد از گونه‌های گیاهی، ۱۸۰ گونه‌ی پرنده و ۵۸ گونه‌ی پستاندار کشور هستند. به همین دلیل، این جنگل‌ها در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند. با این حال، جاده‌سازی، ویلاسازی، قاچاق چوب و تغییر کاربری اراضی سال‌هاست این زیستگاه بی‌بدیل را زیر فشار قرار داده است.

زاگرس، تالاب‌ها و مناطق خشک

زاگرس مرکزی با ترکیبی از جنگل‌های بلوط، کوهستان‌های مرتفع و تالاب‌ها، یکی از کانون‌های اصلی تنوع پرندگان زادآور ایران است. تالاب‌های میانکاله، هامون، گاوخونی و بخش‌هایی از دریاچه‌ی ارومیه زمانی زیستگاه هزاران پرنده‌ی مهاجر بودند. امروز این تالاب‌ها با بحران خشک‌سالی و کم‌آبی روبه‌رو هستند. خشک‌شدن هر تالاب تنها به معنای از دست رفتن آب نیست؛ مهاجرت پرندگان، نابودی آبزیان و تغییر سبک زندگی جوامع محلی نیز به دنبال آن می‌آید.

گونه‌های شاخص و در معرض خطر ایران

از میان گونه‌های نمادین ایران می‌توان به یوزپلنگ آسیایی، پلنگ ایرانی، گوزن زرد ایرانی (مرال)، خرس قهوه‌ای، اردک سرسفید و درنای سیبری اشاره کرد. یوزپلنگ آسیایی در آستانه‌ی انقراض قرار دارد و همه‌ی این گونه‌ها در فهرست گونه‌های در معرض خطر یا بحرانی جای می‌گیرند. حفاظت از آن‌ها نیازمند محدود کردن دسترسی انسان به زیستگاه‌های حساس، پوشاندن خطوط انتقال نیرو برای کاهش تلفات پرندگان و تدوین قوانین سخت‌گیرانه‌تر برای شکار است.

راهکارهای حفاظت از تنوع زیستی

حفاظت درجا و خارج از زیستگاه

حفاظت از تنوع زیستی معمولاً در دو قالب دنبال می‌شود. حفاظت درجا (In-situ) از طریق ایجاد پارک‌های ملی، اکو پارک، پناهگاه‌های حیات وحش و ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره انجام می‌شود و گونه‌ها را در زیستگاه طبیعی‌شان حفظ می‌کند. حفاظت خارج از زیستگاه (Ex-situ) از طریق باغ‌های گیاه‌شناسی، موزه‌های تاریخ طبیعی، بانک‌های ژن و برنامه‌های تکثیر در اسارت صورت می‌گیرد و برای گونه‌های در آستانه‌ی انقراض اهمیت حیاتی دارد.

نقش هر فرد در حفاظت از طبیعت

حفاظت از تنوع زیستی محدود به نهادهای دولتی نیست. گردشگری مسئولانه یا بوم گردشگری، طبیعت‌گردی کم‌اثر و کاهش مصرف بی‌رویه‌ی منابع، نقش هر فرد را در این مسیر پررنگ می‌کنند. مشارکت در پروژه‌های علم شهروندی -مانند ثبت مشاهدات گونه‌ها در پلتفرم‌هایی نظیر iNaturalist- نیز به پایش دقیق‌تر وضعیت گونه‌ها کمک می‌کند.

تنوع زیستی شهری و پیوند آن با صنعت ساختمان

چرا شهرها هم به تنوع زیستی نیاز دارند؟

تصور رایج این است که تنوع زیستی موضوعی مربوط به جنگل‌ها و مناطق دورافتاده است. در واقع، فضاهای شهری نیز میزبان طیف گسترده‌ای از گیاهان و جانوران‌اند. پارک‌ها، باغ‌های شهری و درختان خیابانی، کریدورهای زیستی کوچکی می‌سازند که به بقای پرندگان، حشرات گرده‌افشان و پستانداران کوچک کمک می‌کنند و در عین حال کیفیت هوا و سلامت روانی ساکنان را بهبود می‌بخشند.

صنعت ساختمان: از تهدید تا فرصت

صنعت ساخت‌وساز از نظر مصرف زمین، مصالح و انرژی، یکی از پرمصرف‌ترین صنایع است. توسعه‌ی بی‌رویه‌ی آن -از تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی تا فرسایش خاک- مستقیماً به کاهش تنوع زیستی دامن می‌زند. اما همین صنعت می‌تواند نقشی معکوس هم ایفا کند. مفاهیمی مانند ساختمان سبز و معماری پایدار بر طراحی بناهایی تمرکز دارند که در طول چرخه‌ی عمر خود کمترین آسیب را به محیط‌زیست وارد می‌کنند.

راهکارهای عملی: بام سبز و فضای سبز شهری

از جمله ابزارهای عملی برای کاهش ردپای اکولوژیک ساخت‌وساز می‌توان به بام‌های سبز اشاره کرد؛ پوشاندن سطح ساختمان با گونه‌های گیاهی که هم عایق‌بندی حرارتی را بهبود می‌بخشد و هم زیستگاهی برای حشرات و پرندگان می‌سازد. افزایش سرانه‌ی فضای سبز در طراحی شهری و استفاده از پساب تصفیه‌شده برای آبیاری، بخشی از فشار صنعت ساختمان بر منابع طبیعی را جبران می‌کند.

آینده‌ی تنوع زیستی: فناوری و مشارکت عمومی

مسیر پیش رو برای نجات تنوع زیستی، ترکیبی از سیاست‌گذاری سخت‌گیرانه، فناوری و آگاهی عمومی را می‌طلبد. سنجش از دور ماهواره‌ای و هوش مصنوعی امروز امکان پایش دقیق‌تر تغییرات پوشش گیاهی و ردیابی جمعیت گونه‌ها را فراهم کرده‌اند. با این حال، آنچه در ماده‌ی یک کنوانسیون تنوع زیستی آمده -تأمین مالی، انتقال عادلانه‌ی فناوری و مشارکت جوامع محلی- بدون همراهی افکار عمومی به نتیجه نمی‌رسد.

نتیجه‌گیری

تنوع زیستی پایه‌ی امنیت غذایی، اقتصاد و سلامت زمین است، از جنگل‌های هیرکانی تا فضای سبز شهری. تهدیدهایی مانند تخریب زیستگاه، آلودگی و تغییر اقلیم این سرمایه را در معرض خطر جدی قرار داده‌اند. حفاظت از تنوع زیستی، از تصمیم‌های سیاست‌گذاران بزرگ تا انتخاب‌های روزمره‌ی هر فرد، همگی در کنار هم اثرگذارند.

سوالات متداول

منابع

ماده یک کنوانسیون تنوع زیستی (Convention on Biological Diversity - CBD) — سازمان ملل متحد

گزارش درباره اهمیت تنوع زیستی برای سلامت انسان و اکوسیستم — روزنامه گاردین (The Guardian)

تنوع زیستی ایران در معرض خطر؛ زیستگاه‌های حساس کشور به حفاظت فوری نیاز دارند — خبرگزاری زومیت

تنوع زیستی آرام‌آرام ناپدید می‌شود — خبرگزاری مهر

جنگل‌های هیرکانی (Hyrcanian Forests) ، فهرست میراث جهانی، شماره ۱۵۸۴ — مرکز میراث جهانی یونسکو (UNESCO)

معماری سبز، با تأکید بر توسعه پایدار شهری — سیویلیکا

Zagros Mountains Forest Steppe — One Earth

Studies about Green Water in Brazil and Biodiversity Scenarios — ICWRGC (International Centre for Water Resources and Global Change)