مقدمه
فوت صادرکننده یا دارنده چک،بهخودیخود موجب از بین رفتن حق مطالبه وجه چک نمیشود؛ اما ممکن است بر نحوه وصول وجه، تشریفات بانکی و شیوه پیگیری حقوقی آن تأثیر بگذارد. در این شرایط، تاریخ مندرج در چک، تاریخ فوت صاحب حساب یا دارنده، وضعیت ثبت چک در سامانه صیاد و سمت قانونی وراث، در تعیین نحوه اقدام اهمیت دارد.
در ادامه، شرایط قانونی وصول چک در صورت فوت صادرکننده یا دارنده و همچنین نحوه مطالبه خسارت تأخیر تأدیه بررسی میشود.
فوت صادرکننده چک و شرایط وصول وجه
مطابق ماده ۲۲ فصل نهم «دستورالعمل حساب جاری (ریالی) و ضوابط اجرایی ماده ۶ اصلاحی قانون صدور چک»، مصوب ۱۴۰۴/۰۶/۱۸ هیأت عالی بانک مرکزی، در صورت صدور چک و فوت بعدی صاحب حساب جاری، بانک با مراجعه و درخواست ذینفع، پس از انسداد حساب جاری صادرکننده و تا زمان طی تشریفات قانونی، نسبت به صدور گواهی عدم پرداخت اقدام میکند.
با این حال، تبصره ماده ۲۲ همین دستورالعمل، حکم خاصی در این خصوص مقرر کرده است: چنانچه تاریخ سررسید چک قبل از تاریخ فوت صاحب حساب جاری باشد، بانک مکلف است وجه چک را کارسازی کند.
تفاوت دو وضعیت به شرح زیر است:
- چک با تاریخ قبل از فوت صادرکننده: چنانچه تاریخ مندرج در چک قبل از تاریخ فوت صاحب حساب باشد، بانک باید نسبت به کارسازی وجه چک اقدام کند.
- چک با تاریخ پس از فوت صادرکننده: بانک مطابق ماده ۲۲ دستورالعمل، پس از انسداد حساب جاری و با درخواست ذینفع، گواهی عدم پرداخت صادر میکند.
در نتیجه، فوت صادرکننده بهتنهایی موجب بیاعتباری چک یا سقوط تعهد ناشی از آن نیست و دارنده میتواند با رعایت مقررات قانونی، طلب خود را از محل ترکه متوفی مطالبه کند.
فوت دارنده چک و نحوه وصول وجه توسط وراث
در صورت فوت دارنده چک، حق مطالبه وجه آن به وراث قانونی منتقل میشود و وراث میتوانند با رعایت تشریفات قانونی برای دریافت وجه اقدام کنند.
مطابق ماده ۲۳ فصل نهم دستورالعمل حساب جاری (ریالی) و ضوابط اجرایی ماده ۶ اصلاحی قانون صدور چک مصوب ۱۴۰۴/۰۶/۱۸، چنانچه دارنده، چک جدید صیادی را در سامانه صیاد تأیید کرده و سپس فوت کند، پرداخت وجه چک به وراث با ارائه مدارک زیر امکانپذیر است:
۱. گواهی انحصار وراثت
۲. مفاصاحساب مالیات بر ارث که مبلغ مندرج در چک در آن درج شده باشد.
اگر چک صیادی توسط دارنده متوفی تأیید نشده باشد، وراث چگونه اقدام کنند؟
مطابق تبصره ۱ ماده ۲۳ همین دستورالعمل، تأیید چک متعلق به دارنده متوفی توسط کاربران شعب بانک، به درخواست وراث و با ارائه اصل برگه چک و گواهی انحصار وراثت بلامانع است.
بنابراین، تأیید نشدن چک در سامانه صیاد توسط دارنده متوفی، در این وضعیت مانع مطلق پیگیری وراث برای وصول وجه نیست.
همچنین مطابق تبصره ۲ ماده ۲۳، چنانچه وجه چک به یکی از علل مقرر در قانون صدور چک قابل پرداخت نباشد، صدور گواهی عدم پرداخت بدون لزوم ارائه مفاصاحساب مالیات بر ارث امکانپذیر است.
خسارت تأخیر تأدیه چک متوفی چگونه محاسبه میشود؟
فوت دارنده یا صادرکننده چک، بهخودیخود موجب سقوط حق مطالبه خسارت تأخیر تأدیه نمیشود.
مطابق تبصره الحاقی به ماده ۲ قانون صدور چک مصوب ۱۳۷۶/۰۳/۱۰ و رأی وحدت رویه شماره ۸۱۲ مورخ ۱۴۰۰/۰۴/۰۱ هیأت عمومی دیوان عالی کشور، مبدأ محاسبه خسارت تأخیر تأدیه وجه چک، تاریخ مندرج در چک است و محاسبه آن بر مبنای نرخ تورم اعلامی بانک مرکزی تا زمان وصول وجه انجام میشود.
بنابراین، وراث دارنده متوفی میتوانند علاوه بر اصل وجه چک، خسارت تأخیر تأدیه قابل مطالبه را نیز درخواست کنند. فوت دارنده، مبدأ محاسبه خسارت را به تاریخ فوت، تاریخ صدور گواهی انحصار وراثت یا تاریخ طرح دعوا تغییر نمیدهد.
آیا امکان صدور اجراییه علیه وراث صادرکننده متوفی وجود دارد؟
بله. در صورت فوت صادرکننده چک، امکان صدور اجراییه موضوع ماده ۲۳ قانون صدور چک علیه وراث صادرکننده وجود دارد.
بر اساس نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۰/۱۰۰۱ مورخ ۱۴۰۰/۱۲/۰۴ اداره کل حقوقی قوه قضاییه، با توجه به اطلاق عبارت «صادرکننده یا قائممقام قانونی او» در ماده ۲۳ قانون صدور چک، صدور اجراییه علیه وراث صادرکننده متوفی یا صاحب حساب بلامانع است.
البته مطابق همین نظریه، در اجرای اجراییه باید مواد ۲۲۶، ۲۴۹ و ۲۵۰ قانون امور حسبی رعایت شود.
بنابراین، مسئولیت وراث در قبال دیون متوفی تابع مقررات مربوط به ترکه و دیون متوفی است و صرف وراثت، به معنای ایجاد مسئولیت شخصی و نامحدود برای پرداخت بدهیهای متوفی از اموال شخصی وراث نیست.
نتیجه گیری
فوت صادرکننده یا دارنده چک، اصل حق مطالبه وجه را از بین نمیبرد؛ اما نحوه وصول وجه و تشریفات قانونی آن، با توجه به اینکه کدامیک از طرفین فوت کردهاند، تاریخ مندرج در چک، وضعیت حساب بانکی و ثبت چک در سامانه صیاد متفاوت خواهد بود.
در صورت فوت صادرکننده، دارنده میتواند با رعایت مقررات قانونی، وجه چک و خسارات قابل مطالبه را از محل ترکه پیگیری کند. در صورت فوت دارنده نیز وراث قانونی میتوانند با ارائه مدارک لازم، برای وصول وجه چک و مطالبه حقوق مالی متعلق به مورث اقدام کنند.
ازاینرو، در پروندههای مربوط به چک متوفی، بررسی همزمان مقررات قانون صدور چک، دستورالعمل حساب جاری بانک مرکزی و قانون امور حسبی برای انتخاب مسیر صحیح مطالبه و جلوگیری از تضییع حقوق ذینفعان ضروری است.